• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Recenzja książki "Kapliczki Warmii Południowej"

Recenzja książki dra Hochleitnera

Recenzja ukazała się w "Komunikatach Mazursko-Warmińskich" nr 3/2006

Szymon Drej

Janusz Hochleitner Kapliczki Warmii Południowej. Przydrożne obiekty kultu jako element ludowego systemu komunikacji, Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie nr 222, Olsztyn 2004 (ss. 163).

W roku 2004 w ramach serii Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie ukazała się praca Janusza Hochleitnera Kapliczki Warmii Południowej. Przydrożne obiekty kultu jako element ludowego systemu komunikacji. Książka ta niewątpliwie wypełnia ogromną lukę w badaniach nad przydrożnymi obiektami kultu religijnego w tej części dzisiejszej Polski. Jak do tej pory nie ukazała się bowiem tak obszerna praca traktująca o kapliczkach warmińskich, będąca podsumowaniem wieloletnich studiów autora nad tym zagadnieniem, licznych wywiadów i badań terenowych. Kapliczki przydrożne, jeden z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu kulturowego Warmii, pozostawały dotąd poza głównym nurtem zainteresowań historyków zajmujących się obszarem dawnego dominium warmińskiego. Jedynie sporadycznie ukazywały się na ten temat artykuły, m.in. prof. Janusza Jasińskiego czy właśnie Janusza Hochleitnera.

Praca Hochleitnera składa się z czterech rozdziałów. Książkę uzupełnia obfity aparat naukowy: przypisy, aneks źródłowy, pełna bibliografia, indeks miejscowości, wreszcie wykaz wywiadów wykorzystanych w opracowaniu. Z samej lektury Kapliczek… wynika, że praca daleko wykracza poza ramy ujęte w tytule. Nie traktuje ona również tylko o miniaturowych obiektach sakralnych z rejonu południowej Warmii, częstokroć opisując cały obszar historycznego dominium warmińskiego. Istotnie, rozdział pierwszy: Podstawowe zagadnienia kultury religijnej i ludowej Warmii w epoce nowożytnej, jest próbą całościowego opisu specyficznej religijności warmińskiej jaka wykształciła się na katolickiej Warmii otoczonej po 1525 roku przez protestanckie Prusy Książęce. Mowa jest tuaj m.in. o tak istotnym w życiu religijnym mieszkańców Warmii kulcie Trójcy Świętej, Matki Bożej i świętych, którzy tak licznie byli eksponowani właśnie w kapliczkach przydrożnych.

Ciekawe są również uwagi autora o tradycyjnych „łosierach” (pielgrzymkach) warmińskich, społecznym statusie duchowieństwa i ogólnym obrazie kultury mieszkańców Warmii południowej. Najistotniejsze jednakże w tym rozdziale są rozważania o tożsamości kulturowej Warmiaków przez pryzmat pojęć z zakresu antropologii filozoficznej. Na bazie tej charakterystycznej tożsamości, zdaniem autora, wykształciła się właśnie specyficzna religijność warmińska, która doprowadziła do licznego fundowania kapliczek i krzyży przydrożnych, otaczanych przez okoliczną ludność czcią i będących miejscami kultu religijnego.

W rozdziale drugim, Przydrożne obiekty kultu religijnego, znalazły się ciekawe rozważania na temat genezy fundowania kapliczek i krzyży przydrożnych przez członków społeczności wiejskich. Janusz Hochleitner słusznie dowodzi tu, że charakterystyczna religijność warmińska, a co za tym idzie, także tradycja stawiania kapliczek i krzyży przydrożnych może mieć swoje korzenie w wierze pogańskich Prusów, której pewne elementy przetrwały w wierzeniach ludowych. Chodzi tutaj przede wszystkim o zauważane przez wielu badaczy regionu relikty wiary w demony, przed którymi miałyby chronić stojące często na rozstajach dróg – a zatem miejscach, w których tradycyjnie „straszyło” – kapliczki i krzyże.

Opisując genezę powstawania kapliczek warmińskich autor odwołuje się również do podziału na sferę sacrum i profanum, wprowadzoną przez wybitnego rumuńskiego badacza – Mircea Eliadego. Według tej koncepcji sama kapliczka i obszar wokół niej miałyby być elementem odmiennym od obszaru świeckiego i wyznaczającego tym samym „przestrzeń sakralną”. Naszym zdaniem ta interpretacja może być kluczem do zrozumienia istoty fundowania kapliczek warmińskich. Tę argumentację autora można dodatkowo poprzeć faktem, że kapliczka sama w sobie nie była obiektem kultu religijnego a jedynie elementem architektonicznym. Dopiero ksiądz, poprzez jej poświęcenie, dokonywał symbolicznego przeniesienia samej budowli i obszaru wokół niej ze sfery profanum do sacrum.

Rozdział drugi zawiera także próbę typologii przydrożnych obiektów kultu religijnego oraz opis najbardziej charakterystycznego wyposażenia kapliczek i inskrypcji spotykanych na dzwonkach. Niestety autor popełnił tutaj kilka błędów. Przykładem może być opisywana przez autora kapliczka w nieistniejącej już dzisiaj wsi Dobrąg. Raz bowiem podaje, iż data na chorągiewce tej kapliczki to rok 1773 (s.64), później – 1779 (s.68). W rzeczywistości prawidłowa jest data 1779. Inny błąd dotyczy inskrypcji na dzwonku w Przykopie. Autor podaje, że data odlana na dzwonku jest nieczytelna, lecz z wywiadu z mieszkańcami ustalił ją na 1872 rok. Prawidłową datą odlania dzwonka w Przykopie jest jednak rok 1817, jak wynika to z doskonale zachowanej inskrypcji!

Rozdział trzeci książki Janusza Hochleitnera, zatytułowany Kapliczki z najbliższym otoczeniem jako miejsca społecznej organizacji życia religijnego, opisuje bogactwo obrzędów i ceremonii religijnych, które na Warmii związane były tradycyjnie z kapliczkami. Należą do nich Anioł Pański, dzień św. Marka, Dni Krzyżowe, nabożeństwa majowe, procesje na Boże Ciało, nabożeństwa październikowe. Związek tych świąt z kapliczkami wynikał z braku kościołów w poszczególnych wsiach. Dlatego właśnie kapliczka z sygnaturką stawała się, zdaniem autora, niejako miniaturą kościoła. Dźwięk jej dzwonka w dobie, kiedy zegarki były rzadkością, nie tylko przypominał wiernym o potrzebie modlitwy, ale i regulował rytm życia wspólnoty wiejskiej informując o ważnych wydarzeniach w życiu mieszkańców jak śmierć jednego z członków wspólnoty.

Rozdział ten zakończony jest mapą (s.98), która prezentuje ludowe obiekty kultu religijnego na Warmii południowej, jak dzwonniczki, dzwonki umieszczone na drzewach i przydrożne kapliczki z dzwonkiem. Nie zostały na nią jednak naniesione wszystkie tego typu obiekty z badanego terenu. Brak jest np. dwóch kapliczek z dzwonkiem ze wsi Wymój, kapliczki ze Starej Kaletki, czy do dziś używanej przez mieszkańców, ludowej dzwonniczki ze wsi Pokrzywy.

Czwarty rozdział książki Janusza Hochleitnera – Dzwonki kapliczek w systemie komunikacji o charakterze sakralnym, dotyczy bezpośrednio tematu podanego w podtytule książki. Największą zaletą tego rozdziału, podobnie, jak i poprzedniego, jest wzbogacenie go o wiele wywiadów przeprowadzonych z Warmiakami, którzy wciąż jeszcze pamiętają tradycję i sposoby dzwonienia w przydrożnych kapliczkach z dzwonkiem. Z tego względu wyniki badań zaprezentowane w tym rozdziale mają niewątpliwie charakter pionierski. Pozwalają bowiem w sposób dynamiczny uchwycić zmiany w sposobie pojmowania dźwięku kapliczkowych dzwonków, jakie zaszły w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Ciekawym elementem tego rozdziału, choć potraktowanym przez autora zbyt pobieżnie, jest odnalezienie reliktów tradycji dzwonienia we współczesnych wsiach warmińskich.

Książka Janusza Hochleitnera jest niezaprzeczalnie nowatorską pracą w dziedzinie badań nad kapliczkami na Warmii i nad warmińską kampanologią. Należy jednak zauważyć, że wbrew tytułowi pracy, autor nie ogranicza się do wyposażonych w dzwonki małych obiektów warmińskiej architektury sakralnej. Podejmuje temat szerszy, który być może powinien zostać oddzielnie potraktowany w innym studium badawczym. Pomimo to książkę Janusza Hochleitnera można polecić zarówno badaczom historii i kultury Warmii, jak i wszystkim zainteresowanym przeszłością tego niezwykłego regionu potraktowaną w nowatorski sposób – przez pryzmat jednego z wyróżników kulturowych – warmińskich kapliczek przydrożnych.

Share