• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Kościoły Warmii

Gmina Barczewo    Gmina Biskupiec    Gmina Dobre Miasto    Gmina Dywity    Gmina Gietrzwałd    Gmina Jeziorany    Gmina Jonkowo    Gmina Kolno    Gmina Olsztynek    Gmina Purda    Gmina Stawiguda    Gmina Świątki    Gmina Pieniężno

Kościoły gotyckie, barokowe, neoklasycystyczne...

Czerwień gotyckiej cegły, kamienie polne i głazy fundamentów kościołów i zamków, wtopione w morenowe wzgórza i zieleń, są niezbywalnym i naturalnym krajobrazem dziedzictwa kultury Warmii. Kościoły Warmii są także utrwalonymi od wieków znakami jej przestrzeni duchowej. Odnajdując tożsamość Warmii i zbiorową pamięć pokoleń jej mieszkańców zawsze dotkniemy katolicyzmu jako symbolu historycznej i religijnej, duchowej odrębności tego kraju i ludzi. Odróżniał on przybyszów z chrześcijańskiej Europy od "pogańskich" Prusów w średniowieczu, trwał w Księstwie Biskupim otoczony protestanckim sąsiedztwem od czasów reformacji. Był podstawą autonomii Warmiaków, także polskiego sprzeciwu wobec germanizacji w XIX wieku, i przeszkodą w bezdyskusyjnym włączeniu Warmii w nacjonalistyczną ideę wschodniopruskości w XX wieku. Dziś wiele z kościołów, kapliczek wymaga troski konserwatorskiej, właśnie jako warunku zachowania dziedzictwa kulturowego i krajobrazu naturalnego Warmii.

Architektura Warmii rozpoczyna się od późnośredniowiecznego gotyku niemieckiego. Adaptowany na warmińską wieś w stylu surowym, prostym, jakby "ociężały", nazywany bywa gotykiem wiejskim. Pierwsze kościoły z XIV wieku w tym typie, zwane też "kościołami salowymi", budowano według jednego wzoru: bryła kościoła niezbyt wielka, z jednolitą przestrzenią wnętrza - prostokątną salą bez podziałów. Ściana prezbiterialna zawsze zwrócona jest na wschód. Nie budowano kościołów od razu z wieżami. Przystawiano je do bryły później ( tak jak w Olsztynie - ukończono ją dopiero w 1596 roku). Wiele wiejskich kościołów do dziś zadawala się wieżą drewnianą ( np. Nowe Kawkowo).

Kolonizacja południowej Warmii przypada na połowę XIV wieku. W latach 1343 - 1353 powstawał kościół Św. Jakuba w Olsztynie. W komornictwie olsztyńskim Kapituła wyznaczała uposażenie kościołów i proboszczów w aktach lokacyjnych wsi. Niektóre kościoły już istniały, inne były w trakcie budowy, inne zaplanowano. I tak zaplanowane powstawały w: 1345r.- Jonkowo (Jonkendorf), 1352r. Klewki, Gietrzwałd, 1358r Gryźliny, 1363r. Bartąg (pierwsza wzmianka w 1348r ), Sząbruk, Brąswałd, 1366r - Dywity (Diwitten), 1380r - Nowe Kawkowo (Neu Kockendorf).

Przyjęto, iż jeden kościół służył będzie mieszkańcom 2. wsi (wówczas zakładano średnią liczbę mieszkańców wsi na 300 osób). Kapituła nie planowała początkowo w aktach lokacyjnych budowy kościołów w innych wsiach komornictwa. Jednakże jeszcze w XV wieku konieczna była budowa kościołów w  Purdzie Wielkiej, Klebarku Wielkim, Wrzesinie, Butrynach. Kościół w Gutkowie  powstały w końcu wieku XV założony był jako filia olsztyńskiej parafii Św. Jakuba.

Najazdy Litwinów, wojny polsko - krzyżackie, wieków XIV , XV, XVI,  pożary, dewastacje zatarły często pierwotny gotyk i wnętrza warmińskich, wiejskich kościołów. Szczególnie w wieku XIX, gdy zamożne chłopstwo warmińskie stać było na wsparcie rozbudowy, przebudowy kościołów. Dobudowywano do starych brył nawy boczne i podłużne (Sząbruk, Purda Wielka, Gietrzwałd, Bartąg) zmieniając kształt brył budowli i ich pierwotny charakter. Pojawiła się wówczas mieszanina stylu neoromańskigo i neogotyckiego (Brąswałd, Dywity). W Brąswałdzie witraże kościelne to wizerunki  królów i świętych polskich - też symbol ówczesnej polityki społeczności płd Warmii.
Marian Juszczyński

 ImageImage

Share