• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Budowanie tożsamości Warmii

Niniejszy artykuł pochodzi z publikacji Tożsamość ziemi warmińskiej - monografia, pr. zb. pod red. M. Dziugieł - Łaguny, M. Łonyszyn, M. Pawelca, Lidzbark Warmiński 2005.

Wanda Łaguna (Katedra Architektury Krajobrazu i Agroturystyki UWM)
Agnieszka Jaszczak (Katedra Architektury Krajobrazu i Agroturystyki UWM)
Marian Juszczyński (Starostwo Powiatowe w Olsztynie)
Szymon Drej (Starostwo Powiatowe w Olsztynie)

"Dom Warmiński" - budowanie tożsamości regionalnej Warmii
"Warmian House" - building of regional identity of a Warmia

 

1.Wstęp
Introduction
Wizerunek Warmii jako regionu atrakcyjnego turystycznie został zdominowany popularnością obszaru Wielkich Jezior Mazurskich. Kieruje to ruch turystyczny w stronę Mazur i skutkuje niewykorzystaniem potencjału turystycznego Warmii, obniżeniem konkurencyjności i aktywności inwestycyjnej, zwłaszcza na obszarach wiejskich. Wykorzystanie miejsc noclegowych na Warmii sięga 30 %, na Mazurach 40%.

W celu podniesienia swojej atrakcyjności, Warmia, która nie posiada własnego, rodzimego produktu turystycznego rozwijającego gospodarkę turystyczną, musi podjąć się programu jego budowy i obecności na rynku. Naturalną drogą jest wykorzystanie istniejącego potencjału i związanie działań programowych z odnową tożsamości regionalnej w oparciu o własną, osobliwą historię, wyróżniającą region w kraju, fundowaną na wielosetletniej inności kulturowej (religijnej), autonomii, administracyjnej oraz specyficznym krajobrazem przyrodniczym i kulturowym.

Działania powinny być programowo oparte o współczesne rozumienie regionalizmu, w tym tożsamości regionalnej Warmii, jako elementu universum, europejskiej przestrzeni historii, kultury i przyrody.
Warmia (Warmija, Ermland) - nazwa pochodzi od pruskiego plemienia Warmów. Granice Warmii wytyczano przez ponad sto lat, od 1243 roku do 1375 roku, by niezmiennie trwały aż do końca swej samodzielności, do zaboru jej przez Prusy w 1772 r. Kraina ta przez 223 lata znajdowała się teoretycznie pod protekcją Zakonu Krzyżackiego, przez 306 lat w granicach Rzeczypospolitej i 153 lat w państwie pruskim. Na Warmii ścierały się wpływy Zakonu, Polski i Stolicy Apostolskiej.

Tereny Warmii i Mazur od starożytności zamieszkiwane były przez plemiona Prusów. Ich najazdy na Polskę skłoniły księcia Konrada I Mazowieckiego do wezwania na pomoc w marcu 1226 r. rycerzy Zakonu Krzyżackiego. Zakon, wspierany przez zachodnioeuropejskie rycerstwo, podbił ziemie pruskie i założył tu unikalne w skali europejskiej państwo krzyżackie. Jednocześnie wraz z podbojem rozpoczął on planowaną i systematyczną akcję osadniczą. Na tereny te przybywali osadnicy z Niemiec (Prusy Zachodnie) i Mazowsza (Prusy Wschodnie). Warmia, położona pośrodku ziem pruskich, choć początkowo zależna od Zakonu Krzyżackiego, nie dała się bezpośrednio wcielić do państwa zakonnego, jak inne utworzone wraz z nią biskupstwa pruskie - sambijskie, pomezańskie i chełmińskie. Ambitni biskupi warmińscy balansowali, często niebezpiecznie, pomiędzy Zakonem, a Polską, powołując się na podległość bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Nie było to z resztą bezpodstawne. Chociaż bowiem w historiografii panuje spór o stopień niezależności Warmii od Zakonu, to jednak historycy niemieccy od początku używali w stosunku do diecezji warmińskiej określenia Fürstbistum Ermland, czyli biskupie księstwo warmińskie. Przyjmuje się bowiem, że biskupi warmińscy w swym dominium od początku byli udzielnymi książętami, a Wielki Mistrz krzyżacki i biskup warmiński to dwaj udzielni władcy, "książęta" . Istotnie, warmińskim "suwerenom" przysługiwał, aż do rozbiorów, tytuł "księcia Warmii" (XBW - xiążę biskup warmiński), a ostatni polski biskup warmiński - Ignacy Krasicki na specjalne pozwolenie króla pruskiego Fryderyka II nawet po rozbiorach mógł tytułować się w ten sposób.

Biskup w swym dominium sprawował rządy zarówno świeckie, jak i duchowne. Posiadał zwierzchność sądową, jego dominium zwolnione było od płacenia podatków na rzecz zakonu. Krzyżacy nie posiadali też prawnych podstaw do zwierzchności militarnej na terytorium biskupstwa, zaś wszelkie akcje zbrojne podejmowane wespół przez władcę Warmii i Wielkiego Mistrza wynikały jedynie ze zwyczaju. Wiązało się to również z tym, iż poddani biskupa i kapituły nie byli zobowiązani do służby wojskowej w armii krzyżackiej . W praktyce jednak Krzyżacy kontrolowali militarnie sprawy wojskowości na terenie dominium poprzez urząd wójta. Wójtów, co prawda, powoływali sami biskupi, ale aż do poł. XV w. rekrutowali się oni wyłącznie spośród członków Zakonu .
Biskup warmiński był też podmiotem prawa międzynarodowego, co najdobitniej świadczy o jego niezależności - w 1464 biskup Paweł Legendorf wypowiedział Zakonowi wojnę, był też jednym z sygnatariuszy II pokoju toruńskiego. Po przyłączeniu Warmii do Polski w ramach tegoż pokoju biskup warmiński stał się senatorem Rzeczypospolitej, zasiadającym w senacie na eksponowanym, szóstym miejscu, zaraz po biskupie płockim.
W wyniku ustaleń II pokoju toruńskiego w roku 1466, Warmia znalazła się w granicach Rzeczypospolitej. Pozostawała w niej aż do I rozbioru Polski w roku 1772. Wówczas to stała się częścią Królestwa Pruskiego - państwa wyrosłego na podłożu Księstwa Pruskiego - polskiego lenna, powstałego w wyniku likwidacji pruskiej gałęzi Zakonu Krzyżackiego (1525). Dobra kościelne uległy częściowej konfiskacie. Wpędziło to biskupa Krasickiego, ceniącego sobie wystawne życie, w niemałe kłopoty finansowe. Od rozbioru biskupi Warmii nie stanowili już władzy zarówno kościelnej, jak i świeckiej. Warmia przestała być cieszącym się autonomią udzielnym księstwem. Pomimo tego jej mieszkańcy - tak Niemcy, jak i Polacy jeszcze przez wiele lat czuli przywiązanie do dawnych związków Warmii z Polską, w czym z resztą władze pruskie przez dłuższy czas nie przeszkadzały. W braniewskim ratuszu długo po zaborze wisiał np. portret Władysława IV - dobroczyńcy miasta . Dopiero w ciągu XIX wieku, wraz z rozbudzaniem się w całej Europie, m.in. dzięki filozofom niemieckim, świadomości narodowej, nastąpiły zmiany w stosunku pruskiego rządu do Warmiaków. Język niemiecki wprowadzono jako urzędowy. W latach 30. XIX w., dążący do całkowitej germanizacji Warmii rząd pruski, usunął ze szkół język polski. Mieszkańcy Południowej Warmii, zamieszkałej w znacznej mierze przez żywioł polski, zasadniczo przejawiali tendencje lojalistyczne wobec państwa pruskiego. Pomimo tego Warmiacy, nie tylko polscy, często sympatyzowali ze zrywami narodowymi Polaków w sąsiednich zaborach. Po powstaniu styczniowym na terenie Warmii znalazło schronienie wielu powstańców.

Od ostatniej ćwierci XIX w. ukazywała się na Warmii prasa polska. Reprezentowała ona zarówno postawy lojalistyczne wobec władz, ograniczając się do obrony polskiej mowy i tradycji, jak centrowe "Nowiny" Eugeniusza Bucholza, z którymi długi czas współpracował Walenty Barczewski, jak i czynnie popierająca walkę Polaków o odzyskanie niepodległości "Gazeta Olsztyńska". Podkreślała ona łączność regionu z Polską i przyczyniała się do podtrzymywania odrębności narodowej Polaków.
W wyniku plebiscytu przeprowadzonego po I Wojnie Światowej (11 lipca 1920 r.) Warmia pozostała w granicach Niemiec. Powróciła do Polski w 1945 r.
Największy wpływ na ukształtowanie się osadnictwa ziemi warmińskiej miało utworzenie biskupstwa warmińskiego, które uzyskało dużą autonomię i nie zostało, jak biskupstwo sambijskie, czy pomezańskie, wchłonięte przez Zakon.

Stanowiło odrębną jednostkę administracyjną pod władzą kościoła. Pomimo znacznych migracji ludności z różnych stron Polski i Niemiec na ziemię warmińską, stabilność władzy (ustroju) (aż do końca XVIII w. - I Rozbioru Polski) wpłynęła na wytworzenie się odrębnego sposobu zagospodarowania terenu, w obrębie całej miejscowości, jak i poszczególnych gospodarstw.

Kolonizacji Warmii dokonywali biskupi warmińscy, współdziałając ściśle z powołaną przez siebie (w 1260 roku) kapitułą warmińską Do niej należało zasiedlenie biskupstwa w trzech podległych jej komornictwach - fromborskim, melzackim (pieniężnieńskim), oraz olsztyńskim. Inaczej wyglądały początki średniowiecznego osadnictwa na południu i północy Warmii. W północnej części diecezji osadnictwo rozpoczęło się od lokalizacji punktów obronnych, wokół których narastało miasto i dopiero później powstawały okoliczne wsie. Przywileje lokacyjne, począwszy od najstarszego warmińskiego miasta - Nowego Miasta Braniewa, wystawiał zawsze biskup warmiński, oraz, w podległych sobie komornictwach, kapituła.

W przeciwieństwie do północnych terenów biskupstwa, Południowa Warmia, z której większa część - komornictwo olsztyńskie, należała do kapituły warmińskiej, uległa innemu trybowi osadnictwa. Tutaj sieć osadniczą zaczynano tworzyć od lokalizacji wsi czynszowych, następnie w środkowej części lokowano miasto z zamkiem. Pełniło ono rolę gospodarczą (wymiany towarów), obronną i komunikacyjną - znajdowało się bowiem na szlakach komunikacyjnych, przy czym zwykle przestrzegano zasady, by miasta warmińskie znajdowały się nie dalej, jak o dzień drogi od siebie. Tego typu kolonizacją zostały objęte m.in. tereny wokół Olsztyna, którego prawa lokacyjne są późniejsze, niż prawa lokacyjne wsi usytuowanych promieniście wokół niego (np. Bartążek - 1335r., Bartąg - 1345r., Jaroty - 1342r., Tomaszkowo - 1345r. i in.). Większość wsi powstała w okresie XII-XIV w. Zakładano je najczęściej na prawie chełmińskim lub niemieckim, a rzadziej polskim, wykorzystując do tego przeważnie osadników niemieckich . W późniejszym okresie powstawały jedynie nieliczne w sumie, wsie szlacheckie. Prócz Niemców, dużą rolę w kolonizacji Warmii odegrała także rdzenna ludność pruska, dopuszczona do wsi na prawie chełmińskim. Wielu Prusów bywało nawet sołtysami na terenie biskupstwa warmińskiego . Niewielki udział w tym pierwszym etapie kolonizacji Warmii miała też ludność polska z okolic Ostródy, osiedlająca się w rejonie Barczewa i Lidzbarka Warmińskiego .

Liczne wojny przetaczające się przez Warmię w czasach Zakonu Krzyżackiego, jak i wojny toczone na jej terenie od I poł. XVII wieku, powodowały cykliczne wyludnianie się jej obszarów. Władze biskupstwa dbały jednakże o ich ponowną kolonizację. Nowych osadników lokowano najczęściej na miejscu dawnych osad, przydzielając im opuszczone w wyniku zbiegostwa bądź śmierci mieszkańców, łany. Rzadko powstawały miejscowości całkowicie nowe.

Okresem, który wpłynął na kształtowanie się sieci osadniczej Warmii był również zabór pruski (XVIII - XX w.). Wzrosło wówczas znaczenie wielkich majątków ziemskich. Pojawiają się więc założenia dworsko-parkowe, pałace, folwarki i wsie folwarczne. Było ich jednakże znacznie mniej, niż na sąsiednich obszarach Prus. Te, które powstały związane były albo z rezydencjami letnimi biskupów warmińskich (Smolajny k. Lidzbarka Warmińskiego), albo z nielicznymi folwarkami i dworami nadanymi szlachcie warmińskiej. Na Warmii największe skupiska folwarków i dworów występowały w okolicach Olsztyna, Ornety, Dobrego Miasta i Braniewa. Jednakże dobra szlacheckie na Warmii stanowiły margines, nie przekraczając w XVIII w. - 11,8% obszaru diecezji, co w porównaniu z Prusami, gdzie własność szlachecka sięgała powyżej 70%, jest znaczącą różnicą.

Na Warmii występuje kilka charakterystycznych typów wsi, ukształtowanych w drodze historycznego rozwoju osadnictwa. Najpopularniejszym typem osiedli wiejskich są tzw. ulicówki, ze zwartą zabudową skupioną wzdłuż centralnej i zarazem jedynej ulicy. Nieco odmienny wygląd mają, obecnie rzadko już spotykane, tzw. owalnice. Tutaj zabudowa koncentrowała się wokół centralnego placu we wsi, gdzie wspólnie wyganiano bydło. Na tym placu często znajdowało się niewielkie jezioro, bądź staw. Na nim też znajdowały się budynki służące ogółowi mieszkańców wioski, jak kuźnia (niegdyś obowiązkowy element architektury wiejskiej), szkoła etc. W owalnicach pola rozchodziły się promieniście od zagród chłopskich. Innym jeszcze typem wsi spotykanym na Warmii są powstałe w wyniku rozbudowy dwóch powyższych typów o nowe ulice tzw. wielodrożnice o rozplanowanej lub chaotycznej zabudowie. Duże zmiany w krajobrazie kulturowym Warmii przyniosły reformy agrarne, jakie w XIX wieku przeprowadził rząd pruski. Była to tzw. separacja i komasacja gruntów. W jej wyniku część chłopów pobudowała swe chałupy w środku swego skomasowanego areału uprawnego. Spowodowało to powstanie tzw. "kolonii" i niekiedy nawet zanik wsi o zwartej zabudowie (zdarzały się wsie, które dosłownie "znikały", opuszczone przez gospodarzy przenoszących się na kolonie).
Według Młynarczyka (2000) krajobraz rolniczy Warmii można określić jako stylowy czy zabytkowy, gdzie zachowany układ przestrzenny ściśle łączył się z prowadzoną działalnością gospodarczą, oraz zaplanowanym efektem estetycznym .
Niestety, w ciągu ostatnich 50-ciu lat daje się zauważyć systematyczną degradację krajobrazu kulturowego i to nie tylko na obszarze tzw. Ziem Odzyskanych, ale również na całym obszarze Polski. Wiąże się ona przede wszystkich z unifikacją form architektonicznych nowych inwestycji (tzw. projektów typowych lub uprzemysłowionych), niefrasobliwym marnotrawstwem przestrzennym powodującym rozwijanie się terenów miast objętościowo, a nie jakościowo, zanikiem tworzenia indywidualnych form architektonicznego wyrazu dla danego miasta, wioski czy regionu, wreszcie z pewną nonszalancją w wykorzystywaniu naturalnych i kulturowych zasobów środowiska.

2. Główne założenia Programu Dom Warmiński
The main assumptions of the Warmian House Programme

Strategiczną celem Programu Dom Warmiński jest rewitalizacja tożsamości regionalnej Warmii jako warunku atrakcyjności turystycznej. Uznajemy, iż potencjał regionu wybitnie sprzyja kreowaniu turystyki kulturowej i budowaniu na niej, odmiennej od innych, marki turystycznej. Tożsamość regionu jako element turystyki kulturowej, jest dobrym i nowoczesnym produktem, atrakcyjnym o każdej porze roku dla turysty, zwłaszcza przy krótkim i kapryśnym lecie i nikłej bazie wypoczynku zimowego. Praktycznym celem konkretnych projektów planowanych w Programie Dom Warmiński jest rewitalizacja krajobrazu kulturowego, atrakcyjności historycznej, walorów architektonicznych i przyrodniczych Warmii, oraz , co może najważniejsze dla regionu i urodzonych już tu mieszkańców, rewitalizacja jakości przestrzeni ich życia i odnajdywania kulturowego związku i tożsamości z symbolicznym "regionalnym domem", w którym mieszkają. Różnorodność kulturowa, administracyjna odrębność diecezji warmińskiej w granicach tolerancyjnej Rzeczpospolitej ukształtowały Warmię w region specyficzny. Dom Warmiński intencjonalnie odwołuje się do atrakcyjności historycznego dziedzictwa biskupiego Księstwa Warmińskiego. Wówczas ukształtowana specyfika regionu trwa i dzisiaj z. żywym przecież kulturowym splotem polskich, niemieckich i ukraińskich spraw, tworząc mozaikę kultur.

Wdrożenie projektów Programu Dom Warmiński, składających się na rodzimy, warmiński produkt turystyczny, będzie motywem rozwoju przedsiębiorczości turystycznej przede wszystkim na wsi i miastach Warmii. Zdecydowana większość zasobów kulturowych i przyrodniczych eksplorowanych przez np. trasy turystyczne znajduje się na obszarach wiejskich i małych miast.. W tym znaczeniu 'Dom Warmiński" jest programem gospodarczym. Na jego wykreowanie złoży się realizacja różnych projektów w obszarach:
A) dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze regionu,
B) publiczna infrastruktura turystyczna (szlaki i atrakcje turystyczne),
C) przedsiębiorczość turystyczna,
D) promocja regionu i Programu Dom Warmiński.
2.1. Dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze regionu
The cultural and natural heritage of the region
Specyfikę Warmii odnajdujemy przede wszystkim w regionalnej odrębności przestrzeni krajobrazu naturalnego, ukształtowanego wielosetletnim współistnieniem pracy mieszkańców i pierwotnym krajobrazem przyrodniczym.
Projekty realizowane :
1) Projekt "Wieś warmińska - architektura i krajobraz".
Cel: uruchomienie procesu zachowania i kontynuacji dziedzictwa architektury i krajobrazu, regionalnego ładu przestrzennego i budowlanego a tym samym podniesienia jakości zamieszkiwania oraz atrakcyjności turystycznej. Celem projektu jest utworzenie i publikacja zbioru dokumentacji architektoniczno-krajobrazowej opisującej historycznie ukształtowane standardy budownictwa wiejskiego i zagospodarowania krajobrazu jako wzornika architektonicznego i przestrzennego. Zbiór stanowić powinien kompendium wskazań pomocnych samorządom w opracowywaniu lokalnych planów zagospodarowania przestrzennego oraz inwestorom i architektom budowlanym.

2) Projekt " Dom Warmiński im. Marii Zientary- Malewskiej" w Brąswałdzie.
Cel: rewitalizacja przestrzeni publicznej typowej wsi warmińskiej i pielęgnacja tożsamości kulturowej Warmii. Warmińska wieś Brąswałd leży na szlaku turystycznych tras kajakowych, pieszych i rowerowych. Projektowana jest odnowa budynku szkoły wiejskiej i jego otoczenia z początku XX w. Miejscowość, jej zabudowania, w tym zespół szkolny (przykład pruskiej architektury publicznej, fot.1.), neogotycki kościół, cmentarz dokumentują dawny przestrzenny układ urbanistyczno-krajobrazowy wsi warmińskiej, jak też i jej społeczną historię. Szkoła pomieści regionalia i zbiory związane z twórczością regionalnej poetki Marii Zientary-Malewskiej. W pomieszczeniach znajdą się galeria sztuki i rzemiosła Warmii, punkt informacji turystycznej oraz mała gastronomia regionalna. W opracowaniu jest dokumentacja rewaloryzacji i plan zagospodarowania przestrzenno - funkcjonalnego budynku i jego otoczenia oraz przygotowanie wniosku projektowego do funduszy UE.

3) Projekt "Warmińskie Kapliczki"
Cel: odnowa architektoniczna symbolicznych dla tożsamości przestrzeni wiejskiego
i regionalnego krajobrazu Warmii kapliczek przydrożnych i wiejskich (fot.2).
Projekt realizowany jest od 2002 rok wspólnie z niemieckim Związkiem Byłych Mieszkańców Powiatu Olsztyńskiego, a restauracja wykonywana jest pod kuratelą Konserwatora Zabytków i przy udziale społeczności wiejskich. Do końca 2004 r. odrestaurowano 20 kapliczek.

2.2. Publiczna infrastruktura turystyczna (szlaki i atrakcje turystyczne)
0ublic infrastructure of tourism (routs and tourism atractions)
Cel: Dom Warmiński programuje udostępnianie unikalnego w skali europejskiej ekosystemu przyrody poprzez projekt rozwijania infrastruktury szlaków turystycznych (wodnych, rowerowych, konnych, pieszych) i wypoczynku łączącego turystykę kulturową i aktywną, poznawczą. Infrastruktura ma być podstawą ożywienia wiejskiej przedsiębiorczości turystycznej.
1) Projekt "Dom Warmiński - produkt turystyczny Warmii" Etap I, 2004.
a) Turystyka aktywna i kulturowa:
- budowa magistrali turystycznych szlaków kajakowych w powiecie olsztyńskim - adaptowanie do turystyki wodnej rzek powiatu olsztyńskiego. Oznakowanie szlaków kajakowych o dł. 130 km (jezioro Kośno - rzeka Pisa Warmińska (Barczewo) oraz j. Dadaj - rzeka Pisa Warmińska -rzeka Wadąg - rzeka Łyna (Dobre Miasto).
- budowa "przystanku wodnego" dla turystów na szlaku kajakowym Pisa Warmińska w Barczewie. Przykład modelowego, dla produktu Dom Warmiński, powiązania turystyki aktywnej (kajakowej) z kulturową oraz wyznaczenie standardów socjalnej obsługi turystów. Efekt uzyskano poprzez umiejscowienie "przystanku" przy zabytkowej żydowskiej synagodze w centrum staromiejskiej zabudowy jednej z najstarszych lokacji na Warmii: mieście Barczewie.
Cel lokalizacji: popularyzacja różnorodności kulturowej Warmii.
b) Turystyczne szlaki tematyczne popularyzujące zabytki i krajobraz Warmii.
- "Architektura wsi warmińskiej" wytyczenie i oznakowanie 100 km tras rowerowych,
- "Szlak Napoleona" wytyczenie i oznakowanie 39 km pieszego i narciarskiego (zimowego) szlaku zapoznającego z historią trasy kampanii napoleońskiej na Warmii w 1807 r.,
- wytyczenie i opis 2 tys. km tras samochodowych popularyzujących turystyczne zasoby Warmii (tematy: "Warmińskie kapliczki i kościoły", "Pałace, dworki, założenia parkowe", "Grodziska pruskie", "Pomniki przyrody i rezerwaty", "Architektura obronna, pola bitew", "Pierwsze lokacje", "Zabytki przemysłu i rzemiosła").
c) Infrastruktura obsługi turystycznej (baza i usługi turystyczne)
Celem jest zwiększenie dostępności turystów do działającej infrastruktury usług turystycznych poprzez stworzenie zbiorczej bazy i jej promocję.
2.3. Przedsiębiorczość turystyczna
The tourism enterprise
Cel: Rozwoju branży turystycznej na obszarach wiejskich wspieranie dywersyfikacji działalności rolniczej poprzez organizację szkoleń, doradztwa, programów szkolnych oraz wypracowywanie standardów oferty turystycznej rozwijających turystykę wiejską (agroturystykę).
1) Projekt "Edukacja Kulturowa"
Cel: podnoszenie kapitału zawodowego przygotowującego młodzież rolniczą do podejmowania i prowadzenia biznes turystycznego i promocja agroturystyki.
a) Uczniowie z rodzin rolniczych w ramach programu szkolnego pozyskują wiedzę podnoszącą poziom usług agroturystycznych gospodarstw rodzinnych w zakresie np. znajomości atrakcji turystycznych, zabytków historii i przyrody Warmii. Umiejętność przewodnictwa po regionie, produktów lokalnych, kulinariów, rzemiosła, a także poznanie standardów prowadzenia działalności gospodarczej podniesie jakość oferty agroturystycznej.
Projektowane jest pilotażowe wprowadzenie tego rodzaju zajęć do programu szkoły ponadgimnazjalnej w Olsztynku .
b) Podnoszenie kwalifikacji nauczycieli szkół podstawowych i gimnazjów prowadzący zajęcia wychowawcze w programie nauczania "regionalna ścieżka edukacyjna". Uczniowie szkół podstawowych pozyskują znajomość regionu.
2.4 Promocja regionu i Programu Dom Warmiński
The promotion of the region and the Warmian House Programme

1) Projekt "Dom Warmiński - produkt turystyczny Warmii" Etap I 2004.
Cel: popularyzacja zasobów turystycznych Warmii i produktu turystycznego Dom Warmiński
- budowa powiatowego portalu "Dom Warmiński:" popularyzującego Warmię
- utworzenie internetowego katalogu zasobów kultury i przyrody Warmii, twórców, rzemieślników (produktów lokalnych), imprez kulturalno-sportowych
- wykorzystanie portalu w funkcji wirtualnego wydawnictwa turystycznego.

3. Odbiorcy programu
The recipients of the programme
Głównymi odbiorcami Programu są i będą mieszkańcy Warmii. Dla poprawy ich bytu został stworzony program i ma służyć zarówno poprawie warunków ekonomicznych obszaru Warmii, jak i budowaniu tożsamości regionalnej mieszkańców, w celu umiejętnego czerpania z dóbr przyrody i kultury.
Dla niektórych, objętych szkoleniami, będzie to możliwe, że również sposób na zmianę zawodu i poprawę swoich warunków materialnych. Niewątpliwie, Program jest również przeznaczony dla turystów i osób odwiedzających ten region. Spełnia rolę informacyjną nie tyko w zakresie podstawowych wiadomości o regionie (strona internetowa), ale również żywego świadectwa o tożsamości regionalnej. Jako produkt turystyczny - Program spowoduje wzrost popularności Warmii w Europie i na całym świecie.
Odbiorcami tego programu powinni stać się również samorządowcy działający w tym regionie, wykorzystując zarówno formę reklamy poprzez uczestniczenie w nim, jak również materiały źródłowe przygotowywane przez studentów i naukowców uniwersytetu oraz materialne wyniki Programu tj. uregulowane koryta cieków, przygotowane do turystyki kajakowej, dofinansowanie przystanków dla turystów, oznakowanie szlaków, odrestaurowane kapliczki i wiele innych.
4. Prezentacja wybranych projektów
Presentation of the selected projects

4.1. Dziedzictwo kulturowe - wieś warmińska
Inicjatywa ta powstała w ramach programu Dom Warmiński przy Starostwie Powiatowym w Olsztynie razem z Katedrą Architektury Krajobrazu i Agroturystyki UW-M w Olsztynie. Zadaniem była inwentaryzacja urbanistyczno-krajobrazowa wybranej miejscowości oraz przeprowadzenie szereg analiz i ocen, mających na celu znalezienie cech charakterystycznych krajobrazu wsi oraz znalezienie zasad kształtowania się zabudowy w odniesieniu do zagrody i skali budynków. Jako przedmioty badań wybrano wytypowane wsie znajdujące się w powiecie olsztyńskim. Do tej pory zinwentaryzowano 35 miejscowości.

Cały zakres badań został włączony do programu Dom Warmiński i wzbogaca materiał poznawczy dotyczący wartości kulturowych materialnych i niematerialnych Ziemi Warmińskiej, aspektów krajobrazowych i architektonicznych domu warmińskiego; wydobycia na światło dzienne cech charakterystycznych krajobrazu warmińskiego i jego popularyzację w mediach, Internecie, wystawach. Studenci znacznie wyszli poza ramy zadanego ćwiczenia. Dzięki ich inwencji udało się uzyskać unikatowe często materiały i opisy historii poszczególnych miejscowości na podstawie wywiadu przeprowadzonego z mieszkańcami jak i poszukiwań wśród materiałów archiwalnych.
Zebrane materiały dla każdej miejscowości składają się z wielu elementów. Oprócz inwentaryzacji, prace składają się z obszernego wywiadu, kart inwentaryzacji szczegółowej, matrycy miejscowości, bogatej dokumentacji zdjęciowej, autorskich "ścieżek wrażeń", wzorników architektonicznych (rys.3), analiz panoramy miejscowości oraz projektów wybranych fragmentów miejscowości. Na podstawie badań źródeł historycznych oraz przeprowadzonych inwentaryzacji w terenie wyróżniono dla obszaru Warmii zespół cech odróżniających ją od innych obszarów.
Nie można zapomnieć, że prace przeprowadzone przez studentów mają także wymiar praktyczny. Są znakomitym materiałem źródłowym dla poszczególnych miejscowości przy pracach planistycznych (zarówno przy wykonywaniu decyzji o warunkach jak i planu miejscowego oraz Studium uwarunkowań dla gminy). Wszystkie miejscowości podlegające inwentaryzacji zostały opisane i zaprezentowane na stronie internetowej programu. W przygotowaniu są do wykonania następne 25 miejscowości.

4.2. Edukacja - warsztaty dla nauczycieli pt. "Ścieżki regionalne - przestrzeń i dziedzictwo Warmii"
Wśród wielu działań prowadzonych w ramach programu "Dom Warmiński" szczególne miejsce przypisuje się edukacji dzieci, młodzieży, a także dorosłych. Program zakłada też przeprowadzenie warsztatów i szkoleń. W najbliższym czasie odbędą się warsztaty skierowane do nauczycieli szkół podstawowych nt. "Ścieżki regionalne - przestrzeń i dziedzictwo Warmii". Przeprowadzenie takich szkoleń jest podstawą do włączenia całego dziedzictwa Warmii w proces dydaktyczny, pobudzenia świadomości tożsamości regionalnej w tych, którzy nauczają, a przez nich w uczniach, bo przecież jak pisze Claxton "jednym z warunków sprzyjających uczeniu się, jak się uczyć, jest obecność innych uczących się, którzy prezentują umiejętności i postawy sprawnego uczenia się. Nauczyciele, zatem powinni być widziani sami jako osoby uczące się. Sami powinni być pogodnymi, pochłoniętymi, elastycznymi i refleksyjnymi uczniami, którzy są w stanie zmagać się z frustracją i powstrzymywać się od trwałego wyłączenia się z podejmowania się coraz to nowych wyzwań".

Ich celem jest przede wszystkim pokazanie jak należy nauczać w oparciu o międzyprzedmiotowe ścieżki regionalne oraz opracowanie schematu wdrożenia ścieżek w proces dydaktyczny w klasach 1-3, 4-6. Warsztaty będą składały się z kilku etapów. Przewiduje się tematykę wykładów dotyczącą krajobrazu i dziedzictwa kulturowego Warmii. Szczególnie istotną kwestią jest próba odczytywania krajobrazu Warmii, określenia wartości przyrodniczych, kulturowych i wizualnych oraz uświadomienia znaczenia walorów najbliższego otoczenia, wsi, miasta, regionu. Odbiorcy warsztatów będą mieli możliwość poznania architektury wsi warmińskiej, rodzajów zabudowy wiejskiej, wsi, zagród, architektury sakralnej, dworskiej i pałacowej, stanowisk archeologicznych, obszarów przyrodniczych, obszarów chronionych, aby później włączyć owe zagadnienia do przygotowywanych ścieżek dydaktycznych. Tematyka wykładów dotyczy też rodziny, sąsiedztwa, wspólnot lokalnych Warmii, a także regionu, małej ojczyzny w ujęciu historycznym.
Kolejnym etapem warsztatów są zajęcia praktyczne. Podczas nich planuje się zastosowanie metod monitoringu, oceny krajobrazu Warmii, które można wdrożyć podczas lekcji oraz opracowanie własnej koncepcji pracy z uczniem na etapie regionalnej ścieżki międzyprzedmiotowej. Podjęty zostanie także temat kształcenia praktycznego w ramach "Zielonej szkoły". W trakcie warsztatów nauczyciele przygotują autorskie trasy turystyczne (samochodowe, rowerowe, kajakowe) w oparciu o walory historycznej Warmii, przyrodnicze i kulturowe, walory wsi i miast oraz stworzą typowe produkty turystyczne w biorąc pod uwagę znajome elementy krajobrazu, dziedzictwo regionu, możliwości aktywizacji lokalnej społeczności oraz dostępną infrastrukturę turystyczną.
Praktyczna część szkoleń obejmuje także kursy rzemiosła, sztuki ludowej, pokazy tradycyjnych strojów warmińskich, ich wykonawstwo. Podczas warsztatów zostanie zaprezentowany portal internetowy www.domwarmiński.pl, który może stać się nieodłącznym elementem tworzenia międzyprzedmiotowych ścieżek regionalnych oraz całego procesu dydaktycznego podczas nauki w szkole.
Tego typu inicjatywy dydaktyczno-szkoleniowe mają silny związek z kreowaniem wspólnoty społecznej, naszego wspólnego domu, małych ojczyzn, na wszystkich poziomach nauczania. Szczególnie zaś znaczące jest opracowanie właściwych programów nauczania dla szkół w oparciu o dziedzictwo, które posiadamy.
5. Przewidywane efekty programu
Expectation of the programme
Wszystkich efektów Programu nie da się przewidzieć, jednakże należy przedstawić te najważniejsze, o których wspomniano wcześniej podczas prezentacji celów programu:
1) Rewitalizacja tożsamości regionalnej na Ziemi Warmińskiej, związana z jakości przestrzeni, stanu zachowania tradycyjnych form i krajobrazu oraz kontynuacji we współczesnym rozwoju zabudowy miejscowości.
2) Budowa infrastruktury turystycznej na terenie Warmii i jej reklama.
3) Podnoszenie kwalifikacji ludności oraz wykorzystanie potencjału ludzkiego do obsługi turystyki w postaci prywatnych i publicznych punktów turystycznych, miejsc noclegowych, ośrodków, zagród agroturystycznych itp.
4) Obszerna edukacja społeczeństwa w zakresie jakości i unikalności przestrzeni kulturowej Warmii.
5) Integracja społeczeństwa poprzez popularyzację zwyczajów, pieśni, języka, strojów itp.
6) Stworzenie produktu turystycznego mającego swoją markę na całym świecie.
7) Pośrednio - zapobieganie dewastacji krajobrazu Warmii poprzez umiejętne dobieranie nowych form i miejsca ich posadowienia.
8) Odbudowa przestrzeni zaniedbanych lub mocno przekształconych (jak choćby budynki poPGR-owskie).


Literatura:
1. Achremczyk Stanisław, "Warmia". Wyd. Litera. Olsztyn 2000.
2. Biskup Marian, Labuda Gerard, Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1988.
3. Łaguna Wanda, "Warmiński krajobraz wiejski" [w]: Materiały konferencyjne VII Forum Architektury Krajobrazu, Lublin 2003.
4. Młynarczyk Krzysztof, Marks Emilia, "Aktualne problemy kształtowania krajobrazu rolniczego Warmii i Mazur [w]: Ochrona i Kształtowanie Krajobrazu. III Forum Architektury Krajobrazu, Warszawa 2000.
5. Wakar Andrzej, "Olsztyn 1353-1945. t.1", Wydawnictwo "Pojezierze", Olsztyn 1997.

© Wszelkie prawa zastrzeżone.

Share