• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Adam Sierzputowski - Wzmacnianie tożsamości Warmii

Konieczność integracji samorządów...

Niniejszy wybór z referatu Pana Starosty Powiatu Olsztyńskiego Adama Sierzputowskiego pochodzi z publikacji Tożsamość ziemi warmińskiej - monografia, pr. zb. pod red. M. Dziugieł - Łaguny, M. Łonyszyn, M. Pawelca, Lidzbark Warmiński 2005.

Konieczność integracji samorządów lokalnych do wzmacniania tożsamości Warmii

Wstęp
Przez blisko pół wieku nie notowano potrzeby budowania tożsamości Warmii. Nie zależało na tym nowym mieszkańcom tej ziemi, a wiedzę o Warmii przysłaniała nazwa Warmia i Mazury, w której Mazury wiodły prym. (...) Wejście Polski do Unii Europejskiej stworzyło nowe możliwości przyspieszenia rozwoju cywilizacyjnego. Wykorzystanie tych możliwości zależy od siły podmiotów ubiegających się o pomoc, stąd budzenie się świadomości o potrzebie integracji samorządów oraz dostrzeżenie walorów historycznych, kulturowych i przyrodniczych Warmii jako podstawy do tworzenia produktu regionalnego. Ułatwieniem procesu integracji byłoby utworzenie Powiatu Warmińskiego obejmującego cały obszar Warmii.

 

Historyczne uwarunkowania

Minęło właśnie 60 lat od chwili, gdy w wyniku decyzji zwycięskiej koalicji południowa część Prus Wschodnich stała się częścią Polski. Obszar ten, wraz z Pomorzem Zachodnim, Ziemią Lubuską i Dolnym Śląskiem przez kilka powojennych lat nazywano Ziemiami Odzyskanymi. Potrzeba integracji tych obszarów z resztą kraju w nowych granicach państwowych dominowała nad głębszą analizą przeszłości ich dziejów. W podręcznikach szkolnych umieszczano tylko te fragmenty historii, które wykazywały dawne związki tych ziem z polskością. (...) Wydaje się, że nowym mieszkańcom tych ziem wiedza o przeszłości regionu nie była pierwszoplanową potrzebą. Pamiętajmy, że po wojnie zaszły tu fundamentalne zmiany demograficzne. Z dawnej ludności po exodusie Niemców przez ćwierć wieku żyli tu jeszcze Warmiacy i Mazurzy opowiadający się początkowo za Polską. Żyli obok przesiedleńców z dawnych polskich ziem wschodnich — głównie z Wileńszczyzny, a także obok znaczącej mniejszości ukraińskiej, która trafiła tu w ramach tzw. Akcji Wisła. Polacy z Polski centralnej stanowili zdecydowaną mniejszość. (...) Przez kilka dziesięcioleci nie pojawiły się warunki do zadzierzgnięcia silniejszych i głębszych związków aktualnych mieszkańców z ziemią, na której osiedli. Przybysze ze wschodu „karmili" swoje dzieci i wnuki opowieściami o życiu w „swoich stronach". W pierwszych kilkunastu latach znaczna część osiedleńców traktowała tu swój pobyt jako stan przejściowy. Takie zjawisko jak lokalny patriotyzm, umiłowanie określonych okolic czy utożsamianie się z miejscem, gdzie się żyje nie pojawiały się zbyt często. Wymienione przyczyny, a także względy polityczne powodowały, że wiedza o przeszłości tego regionu, o jego zróżnicowaniu, o faktach historycznych u zarania dziejów, których następstwa przesądziły o wielowiekowych związkach z żywiołem niemieckim, o roli i znaczeniu kościoła w kształtowaniu wewnętrznej organizacji społeczności tych ziem, pozostawała ciągle na poziomie, który nie sprzyjał budowaniu tożsamości. Wiedza o Warmii, jako odrębnej krainie pod względem geograficznym, historycznym i kulturowym była tak mało powszechna, że tylko nieliczni byli w stanie w przybliżeniu określić jej granice. Nawet w okresie tworzenia „Szlaku Kopernikowskiego", który przecież w całości leży w granicach Warmii, nie wiązano tych działań z ich wpływem na popularyzowanie wiedzy o Warmii.
Warmię i Mazury wymieniało się jednym tchem i między innymi z tego powodu przeciętny mieszkaniec naszego kraju, który spędził urlop nad Dadajem czy jeziorem Wulpińskim twierdził, że był na Mazurach. Turyści z zachodu, za wyjątkiem byłych mieszkańców Warmii, w ogóle nie wiedzą, że Warmia stanowi wyodrębnioną krainę. Tymczasem systematycznie rosła liczba mieszkańców, dla których Warmia jest jedyną i autentyczną ojczyzną. Spośród trzech żyjących tu pokoleń ponad dwa urodziły się na Warmii. Ten fakt nie może pozostawać bez wpływu na stosunek obecnych mieszkańców Warmii do jej historii i do jej przyszłości. Powstanie samorządów gminnych traktowanych jako wspólnoty ludności zamieszkującej określony obszar, przyczyniło się do rozpoczęcia procesu utożsamiania się ludności ze swoimi wioskami i gminami. Zaczęto stopniowo innym spojrzeniem ogarniać spuściznę poprzednich mieszkańców w postaci zabytków architektonicznych, sieci osiedleńczej, rozwiązań komunikacyjnych i inżynierskich. Jak grzyby po deszczu powstawały różne stowarzyszenia, których celem była ochrona tego, co po poprzednikach udało się ocalić przed zniszczeniem. Znane są liczne przykłady restaurowania pod okiem konserwatora zabytków starych chat warmińskich, odnawiania parków. W tym czasie notuje się znaczne ożywienie nurtu proekologicznego, który w konsekwencji doprowadził do krytycznej oceny prowadzonych wcześniej melioracji rolnych, a także do uruchomienia produkcji żywności metodą biodynamiczną lub podobnymi bez udziału środków chemicznych. Te i wiele innych działań na rzecz najbliższego otoczenia oraz szereg inicjatyw samorządów gminnych zmierzających głównie w kierunku przyśpieszenia tempa rozwoju cywilizacyjnego zwiastowały pozytywną zmianę stosunku mieszkańców do swojego środowiska przyrodniczego, społecznego i kulturowego. (...)

Budowanie tożsamości na dziedzictwie historycznym
W Powiecie Olsztyńskim zrodził się pomysł opracowania programu, którego głównym celem byłaby promocja wybranych dziedzin i Warmii jako całości. Autorzy opracowania uznali, że gospodarka turystyczna na Warmii jest jedną z najważniejszych szans rozwojowych tego regionu. Stwierdzono, że istnieją możliwości rewitalizacji rodzimości historycznej, kulturowej, przyrodniczej i osadzenie wizerunku regionu na poczynającym się od 1241 roku dziedzictwie biskupiego Księstwa Warmińskiego. Jego wielosetletnia historia zapisała tożsamość Warmii w krajobrazie zamków, kościołów, krętych dróg, krajobrazie wsi wtopionych w naturę, przyrodą niezniszczonych lasów i wód, także w symbolicznej przestrzeni kultury wyznaczonej przydrożnymi kapliczkami. Osiągnięcie tego celu powinno być programowo oparte o współczesne rozumienie regionalizmu, w tym tożsamości regionalnej Warmii, jako elementu universum, europejskiej przestrzeni historii, kultury i przyrody. Tak powstał program „Dom Warmiński", którego zadaniem jest zwiększenie udziału turystyki w gospodarce powiatów warmińskich w celu równoważenia rynku pracy zwłaszcza na obszarach wiejskich. Program zawiera pięć priorytetów obejmujących szereg konkretnych projektów tematycznych:

Priorytet I: publiczna infrastruktura turystyczna (szlaki i atrakcje turystyczne), a w nim m.in. „Warmińskie szlaki kajakowe". Adaptacja rzek: Łyna, Pasłęka i ich zlewni do funkcji najdłuższej w kraju magistrali turystyki kajakowej.
 
Priorytet II: dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze Warmii, którego celem jest identyfikacja i rewitalizacja zasobów własnych dziedzictwa historii i przyrody oraz włączenie ich w infrastrukturę produktu turystycznego.
W ramach tego priorytetu występują m.in. takie projekty jak:
— „Wieś warmińska — architektura i krajobraz"
— „Dom Warmiński im. Marii Zientary- Malewskiej w Brąswałdzie"
— „Warmińskie kapliczki"

Priorytet III: przedsiębiorczość turystyczna, obejmujący działania w zakresie wsparcia i promocji rozwoju przedsiębiorczości wiejskiej obsługującej budowaną infrastrukturę turystyczną (agroturystyka, MSP, camping, hotelarstwo, gastronomia, wypożyczalnie) jako źródła dywersyfikacji działalności rolniczej i zatrudniania pozarolniczego oraz osobny projekt pn. „Edukacja Regionalna", którego celem jest podnoszenie kapitału zawodowego młodzieży rolniczej i promocja agroturystyki.

Priorytet IV: promocja regionu i Program Dom Warmiński zawierający dwa projekty:
- „Dom Warmiński — produkt turystyczny Warmii"
- „Strategia budowy marki i produktu turystycznego"

Priorytet V: organizacja turystyczna „Dom Warmiński". W jego ramach zakłada się powołanie operatora marki i produktów turystycznych „Dom Warmiński".

Przedstawiony w ogólnych zarysach program nie zamyka się w granicach powiatu olsztyńskiego. Zasygnalizowane tu cechy programu pozwalają na przyjęcie go w całości lub z pewnymi modyfikacjami przez pozostałe samorządy funkcjonujące na obszarze Warmii.

Podsumowanie
Podobnych programów może powstać więcej i mogą one dotyczyć innych dziedzin aktywności ludzkiej. Realizacja programów osadzonych w realiach warmińskich sprzyjać będzie budowaniu tożsamości regionu, ale tempo tego procesu będzie zależne od stopnia integracji jego uczestników. Z oczywistych względów uczestnikami powinny być samorządy i to zarówno powiatowe jak i też gminne. Coraz większą rolę odgrywać będą organizacje pozarządowe i dlatego ich uczestnictwo w budowaniu tożsamości regionu jest niezbędne. Na szczęście organizacje te w wielu gminach i powiatach zdołały się porozumieć odnośnie wspólnej reprezentacji, co znacznie ułatwi nawiązywanie z nimi kontaktów i proces podejmowania decyzji. Możliwości porozumienia się samorządów są wielorakie: od incydentalnych poprzez dobrosąsiedzkie aż do przewidzianych ustawami porozumień i związków. Praktyka dowodzi, że najłatwiej integrują się podmioty należące do tego samego segmentu samorządowego, a więc gminy z innymi gminami a powiaty z powiatami. Na obszarze Warmii, ale nie tylko, nie zmontowano dotąd oficjalnego podmiotu integrującego gminy z powiatami pomimo, że jedne i drugie mają służyć mieszkańcom wspólnot samorządowych.
 
Niechęć gmin do powiatów jest prawie powszechna i trudno ją uzasadnić nakładaniem się kompetencji, bo to zjawisko nie występuje, a tylko ono mogłoby stanowić podstawę do wzajemnych animozji. Przyczyna prawdopodobnie tkwi w tym, że powiaty zostały powołane dopiero po ośmiu latach funkcjonowania gmin, które w tym czasie były monopolistą na polu samorządowym. Powiaty jawią się jako konkurent do prestiżu w wielu dziedzinach, a jednocześnie z racji swojej karłowatości i słabości ekonomicznej nie odgrywają roli, jakiej od nich oczekiwała zwłaszcza starsza wiekiem część społeczeństwa. Podobnie jak w gospodarce tak też w samorządzie tylko silni maja rację. Ustawy wprowadzające zasady podziału administracyjnego państwa przewidują możliwość dokonywania zmian różnymi ścieżkami. Jedną z tych ścieżek jest wola społeczności lokalnej wyrażona uchwałą organu stanowiącego np. o połączeniu się dwóch lub większej liczby samorządów w jeden organizm. Czy można sobie wyobrazić, aby na wzór włoskich prowincji powstał Powiat Warmiński obejmujący cały obszar Warmii? Takie rozwiązanie eliminowałoby prawie wszystkie mankamenty w organizacji i funkcjonowaniu obecnych powiatów, a w odniesieniu do środków budowania tożsamości Warmii nie miałoby konkurencji. Pewnym problemem jest tu Olsztyn jako miasto na prawach powiatu pełniące funkcję stolicy regionu Warmińsko-Mazurskiego. Olsztyn jednak bez wątpienia był i jest ważną częścią Warmii i bez jego udziału w składzie Powiatu Warmińskiego nie można osiągnąć pełnego rezultatu integracyjnego tego posunięcia. Ta śmiała propozycja może, a nawet powinna być poprzedzona łagodniejszymi krokami o charakterze integrującym. Nawiązany kontakt z włoską Prowincją Perugia wykazał, że współdziałanie powiatów leżących na Warmii jest możliwe, ale uświadomił również, że luźne porozumienia nie sprzyjają mobilności tak tworzonych podmiotów i nie gwarantują wykorzystania ich potencjalnych możliwości ani tez szanowania upływającego czasu. Jeżeli uznajemy, że tożsamość Warmii jest ważnym celem, to kluczem do jego osiągnięcia jest integracja samorządów. Dotychczasowa praktyka wykazuje, że proces integracji jest zadaniem trudnym, wymagającym dużo dobrej woli i przeświadczenia o spodziewanych korzyściach ten proces wieńczących. Budzenie tożsamości warmińskiej będzie się zbiegać z tendencją do otwartości na świat. Obydwa zjawiska toczyć się będą w obrębie tego samego młodego pokolenia nowych Warmiaków i ono zadecyduje o tym, czy Warmia ponownie stanie się zauważalnym regionem na mapach Polski i Europy.

Bibliografia
1. Achremczyk S., Warmia, Buffi, Bielskobiała, 2001.
2. Wakar A., 1353-1945. Pojezierze., t.1, Olsztyn, 1997.

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Share