• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

M i T.M. Łaguna - Uwarunkowania tożsamości Warmii

Uwarunkowania tożsamości Warmii

Niniejszy referat prof. prof. Mirosława Łaguny i Teresy Marii Łaguny pochodzi z publikacji Tożsamość ziemi warmińskiej - monografia, pr. zb. pod red. M. Dziugieł - Łaguny, M. Łonyszyn, M. Pawelca, Lidzbark Warmiński 2005.

prof. Mirosław Łaguna, prof. Teresa Maria Łaguna
Systemowe, społeczno-gospodarcze uwarunkowania tożsamości Warmii

 

W latach 90. w Unii Europejskiej zarysowano program odejścia od polityki rozwoju poszczególnych sektorów i przechodzenia na politykę rozwoju regionów (Buckwell A. 1998 i 1999). Jednocześnie w Polsce obserwowano postrzeganie regionalnych problemów i szans rozwoju jako bardziej skutecznych od strategii (Kamiński W., 1998). W UE dyskutowano nad polityką rozwoju regionów pod nazwą Wspólnej Polityki Rolnej i Obszarów Wiejskich dla Europy- Common Agricultural and Rural Policy for Europe (CARPE), składającej się z czterech głównych elementów:
- stabilizacji rynku,
- dopłat za środowisko rolnicze i krajobraz kulturowy,
- wspieranie zrównoważonego rozwoju obszarów,
- pomoc dostosowawczą w okresie transformacji.

Polityka (a może filozofia) CARPE zakładała zrównoważony rozwój obszarów. Wprowadzenie w życie tej polityki miało być trudnym przedsięwzięciem (Figiel Sz., 1999). I było. Polityka CARPE w całości pozostała filozofią choć fragmentarycznie jest stosowana w krajach UE. W znacznym stopniu odnosi się do obszarów zacofanych. Jej istotą jest umiejętne wykorzystywanie atutów i walorów zróżnicowanych regionów i nie dopuszczanie do powstawania dysproporcji międzyregionalnych. W Polsce przydałoby się wsparcie systemowe (i finansowe) dla niektórych regionów dotkniętych przekształceniami strukturalnymi. Przedmiotem opracowania jest subregion warmiński a celem jest ocena wpływu uwarunkowań, systemowych społeczno-gospodarczych na jego tożsamość. Za obszar współczesnej Warmii przyjęto obecne powiaty: olsztyński (bez Olsztynka), lidzbarski i braniewski oraz gminy Reszel (powiat kętrzyński) i Bisztynek (powiat bartoszycki). Do obliczenia wskaźników umożliwiających ocenę Warmii pod kątem gospodarowania przestrzenią, rozwoju gospodarczego i zjawisk społecznych przyjęto dane statystyczne gromadzone i przetwarzane przez Urząd Statystyczny w Olsztynie.
Ponieważ obszar nie jest wyznaczony precyzyjnie to i wskaźniki nie mogą być precyzyjnie określone. Dają jednak pewien pogląd o stanie rozwoju i działaniach które muszą być podjęte.

System, społeczeństwo i gospodarka historycznej Warmii

Warmia w/g Achremczyka S. (2001) aż do 1945 roku zajmowała obszar 4249 km2. Składała się z: 12 miast, 10 komornictw administracyjnych, 520 wsi (12 szlacheckich i 79 kościelnych), kapituły katedralnej we Fromborku (16 kanoników), kapituły kolegiackiej w Dobrym Mieście (5 duchownych), 2 klasztorów męskich zakonów żebraczych, 2 klasztorów żeńskich, 2 klasztorów jezuickich.

Społeczeństwo łącznie liczyło 96 547 dusz i 2 Żydów (braci nieżonatych, handlujących w całym kraju płacących za to 100 talarów rocznie). Na wsi mieszkało 71 935 osób a w miastach 24 612. Gęstość zaludnienia na 1 km2 wynosiła 23 osoby. Wśród ludności mieszkającej na wsi tylko 1% stanowiła szlachta, 5% to chłopi chełmińscy i wolni, 37% stanowili chłopi szarwarkowi i czynszowi, 23% zagrodnicy, 31% robotnicy rolni, 3% pozostała ludność mieszkająca na wsi. Nieliczna szlachta posiadała 11,8 ziemi, chłopi chełmińscy i wolni 16,7% natomiast chłopi szarwarkowi, czynszowi i zagrodnicy władali 71,5%, (Achremczyk S. 2001). Warmia była krajem rolniczym. 17 000 włók ziemi (wg miary chełmińskiej bez lasów i jezior czyli 38 403 włóki magdeburskie) a 78 młynów wiejskich, 115 jezior, 165 lasów i borów (małych i wielkich) Taką skrupulatną statystykę prowadzono w roku 1772. Kultura rolna nie odbiegała poziomem od wschodniopru- skiego rolnictwa. Północna Warmia była bogatsza (posiadała bardziej urodzajne ziemie), południowa gdzie ziemie były piaszczyste, zaliczano do uboższej. W/g reformy gospodarczej zapisanej w 1766 roku jako "Ordynacja Krajowa w Rozwoju" panował w rolnictwie system gospodarczy zwany trójpolówką oraz szachownica gruntów. W Henrykowie chłopi posiadali takie wąskie paski ziemi, że ich długość dochodziła do pięciu kilometrów. Plony w północnej części Warmii wynosiły nawet cztery ziarna na jedno wysiane a w południowej dwa, dwa i pół ziarna. Rentowność gospodarstw pogarszało utrzymywanie nadmiernego inwentarza roboczego (koni), konieczność zatrudniania robotników najemnych, niesprzyjające warunki klimatyczne (srogie zimy, wiosenne przymrozki, klęski nieurodzaju, upalne lata, huragany i gwałtowne burze). Uprawiano: żyto, pszenicę, owies, groch a głównie len. Przędza lniana i produkcja płótna lnianego stanowiły główne źródło dochodu. Biskupi warmińscy próbowali ograniczyć powierzchnie zasiewu lnu chcąc przeciwdziałać drożyźnie żywności, jednak "Ordynacja" nie była przestrzegana, a po 1772 roku władze pruskie zniosły zakazy. Przędzę lnianą chłopi sprzedawali w Braniewie, Elblągu, w Królewcu i na słynnych jarmarkach w Świętej Lipce (Achremczyk S. 2001).

"Ordynacja"z 1766 r. ograniczała uprawę lnu z całkowitym zakazem prowadzenia uprawy lnu przez ludność miejską, nakazywała zwiększenie obszaru zbóż, posiadania przydomowych ogródków (marchew, buraki, rzepa, fasola, ogórki, ka- pusta i ziemniaki). Chłopi zostali zobowiązani do zakładania sadów owocowych (10-12 drzewek owocowych). W drugiej połowie XVIII wieku pod Braniewem i Fromborkiem pojawiły się dość duże sady. Rozwój sadownictwa i warzywnictwa wpłynął na rozwój przetwórstwa spożywczego i zmienił jadłospis mieszkańców Warmii. W "Ordynacji" z 1766 roku wielką wagę przywiązywano do hodowli bydła. Nakazywano dbać o: pastwiska, łąki, podjąć prace melioracyjne, dobrą wodę pitną. Hodowla bydła rozwijała się znakomicie w folwarkach biskupich i kapitulnych (w Klejnówku hodowano 70 krów i tylko cztery konie podczas gdy chłopi ze wsi Klejnówko trzymali 46 koni i tylko 24 krowy). Troską objęto także warmińskie lasy. Zakazano eksportu drewna i zalecano, by mieszkania opalano torfem. Zobowiązano wieśniaków do zakładania żywopłotów tzw. płotów westfalskich i używania do ogrodzenia kamieni polnych. Wprowadzono zalecenie budowania domów murowanych. Trwałym osiągnięciem "Ordynacji" z 1766 roku było zorganizowanie na Warmii Powszechnej Kasy Ogniowej. Wszystkie budynki miały być objęte obowiązkowym ubezpieczeniem. Sporządzono spis powszechny budynków z oszacowaną ich wartością od której uzależniono wysokość składki ubezpieczeniowej (Achremczyk S. 2001). Wielkiego przemysłu na Warmii nie było. Zakłady rzemieślnicze lokalizowane były zazwyczaj w miastach. Dobrze rozwinięte było młynarstwo, papiernie, produkcja sukna (w Dobrym Mieście w połowie XVIII wieku było aż 35 sukienników, z których dziewięciu produkowało sukno, reszta pończochy), tkanie lnu (w Ornecie było 36 sukienników, w Lidzbarku Warmińskim 15 sukienników: płótno i flanele). W Reszlu w 1772 roku naliczono aż 174 mistrzów cechowych w tym: 31 szewców, 18 krawców, 14 kołodziejów, 1 piekarza, 9 sukienników, 9 stolarzy, 10 rzeźników. Byli też kowale, smolarze, malarze, rzeźbiarze, zegarmistrz, aptekarze. W Braniewie w XVIII wieku istniały manufaktury zatrudniające nawet kilkaset ludzi. Burmistrz barniewski był właścicielem kilku statków (armator), monopolistą w skupowaniu i eksportowaniu przędzy lnianej, założył fabrykę adamaszku a w manufakturze zatrudniał 250 osób. Duża przędzalnia i tkalnia lnu istniała w pobliżu Biskupca. W Olsztynie czynna była fabryka potażu - węglanu potasu z popiołu drzewnego (Achremczyk S. 2001). Ważnym źródłem utrzymania mieszkańców Warmii była produkcja piwa, którego spożycie wynosiło sześć litrów dziennie na jednego mieszkańca. Każdy obywatel miasta miał prawo warzenia piwa na własne potrzeby w browarze miejskim. We Fromborku w połowie XVIII wieku były dwa piece gorzelnicze a w Braniewie aż 37. Spożycie napojów alkoholowych było duże. Z sąsiednich Prus Książęcych wwożono tanie piwo i gorzałkę. W 1717 roku biskup Potocki zakazał importu piwa spoza Warmii. Krasicki w 1768 roku ogłosił podobny zakaz. Konfiskata taniego piwa z Prus Książęcych doprowadziła do wojny celnej prusko-warmińskiej. Do roku 1722 chłopi warmińscy posiadali prawo warzenia piwa na własny użytek (Achremczyk S. 2001). Od XVI wieku władze warmińskie i pruskie uzgadniały specjalne ordynacje, w których ustalano zasady wymiany handlowej, ceny towarów i produktów rolnych a także płace dla czeladzi i robotników rolnych. Od 1718 roku podatek na Warmii uzależniono od jakości gleby, które podzielono na sześć klas oraz od odległości danej miejscowości od portów morskich w Braniewie, Królewcu i Elblągu. Okręgi podatkowe współczesne mają wiele wspólnego z ówczesnymi i naliczanie podatku rolnego również. W "Ordynacji" ustalono cennik na wyroby rzemieślnicze, płace służby, sposoby nabywania dóbr ziemskich, wydawania zbiegłych poddanych (Achremczyk S. 2001). Na Warmii dbałość o zachowanie i pomnażanie dorobku była szczególna. Każdorazowo wybierany biskup polski przysięgał, że nie uroni nic z zastanego dorobku a wręcz przeciwnie, że go wzbogaci. Ostatni biskup polski XVIII wieku Ignacy Krasicki, zobowiązywał się: "(...) majątków ruchomych i własności kościelnej nikomu nie podaruje, nie sprzeda, nie odda w zastaw albo nie przekaże w dzierżawę lub hipotekę (...) powiększy dobra ruchome, kosztowności i klejnoty, także wszelkie narzędzia (...) z wszelką gorliwością i troską będzie bronił i ochraniał granic majątków i własność diecezji (...) również zamki i warownie biskupstwa warmińskiego oraz pałac biskupi przy kościele katedralnym utrzyma w stanie nienaruszonym". Było to zobowiązanie konsekwentnie rozliczane (Achremczyk S. 2001). W XIX wieku na Warmię wkroczyły nowe rozwiązania, maszyny rolne, ale pozostała ta sama pracowitość warmińskiego społeczeństwa, jego przywiązanie do ziemi, tradycji i katolickiej wiary.

Rys.l Szkic granic Warmii na tle podziału administracyjnego woj.warmińsko-mazurskiego
Powiększ


 
Przestrzeń Warmii obecnej

Przestrzeń współczesnej Warmii to obszar (podany w przybliżeniu na rys. 1 i w tabeli 1), o urozmaiconej rzeźbie terenu, bogatej hydrografii, wysokim wskaźniku lesistości i zróżnicowanych warunkach glebowych, które są pochodną zróżnicowania fizyczno-geograficznego co szczegółowo przedstawił Koc J. (2001 i 2005). Na przestrzeń Warmii w sensie prawnym składają się różne prawa (własność, użytkowanie wieczyste, dzierżawa, zarząd, najem), należące do różnych pod względem form organizacyjno-prawnych podmiotów (osób fizycznych i prawnych, zarządców, dzierżawców, najemców). Pod względem etnicznym to obszar zamieszkiwany przez bardzo nieliczną populację Warmiaków - wyznających religię chrześcijańską i charakteryzujących się odrębnością kulturową; znikomą populację określającą się jako mniejszość niemiecka - o odmiennej religii i kulturze; w większości przez przesiedleńców zza obecnej wschodniej granicy: Wilnian, Białorusinów, Ukraińców oraz migrantów powojennych z różnych regionów Polski (Kurpie, Kaszuby, Podlasie). Jest to zatem bogata kulturowo społeczność. Do oceny tożsamości przestrzennej Warmii zastosowano kryterium ładu przestrzennego, na który składają się wskaźniki: przynależności administracyjnej do powiatów, statystycznej do subregionów. Jak to wynika z danych w tabeli 1 współczesną tożsamość przestrzenną Warmii jako subregionu należy ocenić negatywnie. Rozczłonkowanie gmin do 5 powiatów, zaliczanie powiatów do 2 różnych subregionów - nie sprzyja utrwalaniu tożsamości. Ponadto granice administracyjne gmin nie pokrywają się z granicami dawnej Warmii, np. Stawiguda, Purda, Gietrzwałd, Biskupiec, Reszel, itp. Udział naturalnych przestrzeni leśnych, dość duży udział przestrzeni objętej różnymi formami ochrony prawnej, niski wskaźnik antropopresji, w porównaniu do wskaźników dla województwa warmińsko-mazurskiego oznacza, że jest to ważny potencjał. Cechą przestrzeni Warmii, mimo niemożliwości dokładnego zbadania, jest mniejszy niż średni w województwie udział Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa (ZWRSP), a to oznacza również mniejszy zasób gruntów do powiększania gospodarstw już istniejących i tworzenia gospodarstw nowych, ale też mniejszy problem społeczny. Wg Hopfera A. i wsp. wielofunkcyjność oznacza prawdopodobieństwo przyjęcia przez dany obszar, w danym czasie więcej niż jednej funkcji przy założeniu, że różne funkcje są w tym samym czasie, na tym samym obszarze jednakowo prawdopodobne. Możliwość przyjęcia określonej funkcji wynikać powinna z cech przestrzeni, przy założeniu, że cechy te, są względnie stabilne, lub wynikają z potrzeb obecnych i przyszłych użytkowników tej przestrzeni przy uwzględnianiu wpływu bardzo istotnych czynników losowych (Hopfer A. i wsp., 2000). Przestrzeń wielofunkcyjna to taka, która ze względu na cechy ją charakteryzujące jest zdolna do alternatywnego (jednakowo prawdopodobnego) pełnienia więcej niż jednej funkcji (przeznaczenia w planie), które w konkretnych warunkach społeczno-gospodarczych mogą generować porównywalny dochód (produkt). W dawnej Warmii na przestrzeni podanej w tabeli 1 funkcjonowało (często być może razem), rybactwo, handel, przetwórstwo rolne, usługi, mieszkalnictwo, oświata i duszpasterstwo z administracją kościelną. Był też przemysł wydobywczy oparty na zasobach naturalnych (cegielnie). Nie było przemysłu ciężkiego. Współczesne funkcje, które są i mogą być realizowane na Warmii nie są tak odmienne od historycznych. Zależeć będą głównie od "podmiotów władających" oraz od "podmiotów korzystających". Może to być bardzo trudne z uwagi na rozbieżność postrzegania tych możliwości przez zarządy poszczególnych gmin wchodzących w skład Warmii. Istotnym czynnikiem wykorzystania przestrzeni jest, aby "zwykły potencjał funkcjonalny" obszaru, dawał szeroką gamę możliwości. Decydują o tym walory przyrodnicze i krajobrazowe, ilość nagromadzonych elementów antropogenicznych - zwłaszcza zabytków, skłaniających do uprawniania turystyki, które łącznie tworzą warunki do wypoczynku biernego lub czynnego, lub cech geofizycznych i antropogenicznych (jakość i nośność gruntów, drogi, kanalizacja, gaz, woda) umożliwiających rozwój przemysłu i budownictwa. Wspomnieć tu należy o możliwości produkcji energii elektrycznej (spiętrzania wód Łyny). Wyznacznikiem nowych funkcji powinno być przesłanie, ze zabytki materialne i duchowe (tradycje), powinny współistnieć z nowymi funkcjami. Wtedy staną się "lokomotywą koniunktury" dla przestrzeni (gruntów) nieefektywnie wykorzystywanej (Łaguna T. i wsp. 2001).

tabela 1
Powiększ

Gospodarka Warmii

Precyzyjna ocena gospodarki współczesnej Warmii jest również trudna, z uwagi na oddziaływanie podmiotów gospodarczych funkcjonujących w sąsiedztwie, oraz oddziaływanie warmińskich podmiotów gospodarczych na tereny sąsiednich gmin i powiatów. Przyjmując że to oddziaływanie się równoważy, obliczono wskaźniki dotyczące gospodarki przedstawiono w tabeli 2.

tabela 2
Powiększ

Jak wynika z danych przedstawionych w tabelach 1 i 2. Warmia na tle województwa pod względem wielu wskaźników przedstawia się podobnie. Nie przedstawia się aż tak źle jak to wynika z subiektywnych odczuć ludzi mieszkających na tym terenie lub opinii prezentowanych na podstawie jednostkowych wywiadów lub obserwacji. Nie oznacza to, że niektóre rejony Warmii nie są białymi plamami na mapie gospodarczej, zwłaszcza miejscowości "popegerowskie" o niskim poziomie wyposażenia w infrastrukturę techniczną, zwłaszcza w drogi, ze słabo funkcjonującą komunikacją publiczną. Struktura rodzajowa podmiotów gospodarczych na Warmii, rozumianych jako firmy prowadzone przez osoby fizyczne i podmioty gospodarcze zarejestrowane jako spółki osobowe, spółki prawa handlowego, jednostki nie posiadające osobowości prawnej i przedsiębiorstwa, jest zbliżona do struktur województwa. Pod wieloma względami (udział podmiotów zajmujących się produkcją) jest bardziej poprawna niż w województwie. Niepokojącym zjawiskiem jest wykorzystanie miejsc hotelowych. Oznacza to niewykorzystywanie możliwości rekreacyjno- turystycznych. Ten stan może poprawić aktywne uczestnictwo Związku Gmin Warmińskich w działaniach marketingowych. System i społeczeństwo obecnej Warmii Jak wynika z danych przedstawionych w tabeli 1 bardzo korzystnie (z punktu widzenia ładu przestrzennego i ekologicznego) przedstawia się wskaźnik zagęszczenia ludności. Nieco mniej korzystnie inne wskaźniki demograficzne, zwłaszcza wskaźnik salda migracji i przyrostu naturalnego oraz dysproporcji płci. Mogą one oznaczać negatywne zjawiska jak depopulacja i wyludnienie się obszaru Warmii. Niekorzystne są również inne zjawiska takie jak: wysoka stopa bezrobocia - zwłaszcza wśród ludzi młodych, oraz długi czas pozostawania bez zasiłku ludzi w wieku do 45 lat. Niekorzystnym zjawiskiem jest duży odsetek zatrudnionych w rolnictwie, co potwierdza dominację tego sektora w strukturze podmiotów gospodarczych województwa i regionu. Natomiast sytuacja mieszkaniowa (wyrażona wszystkimi wskaźnikami), na Warmii jest na poziomie wojewódzkim. Dotyczy to zarówno liczby osób przypadających na 1 izbę lub 1 mieszkanie, czy też powierzchni przypadającej na 1 mieszkańca. Na nieco niższym poziomie jest wyposażenie mieszkań w tzw. media czyli: wodę bieżącą, kanalizację i gaz (zwłaszcza w powiecie Braniewo). Należy dodać, że zamieszczone dane statystyczne dotyczą mieszkań miejskich. Na obszarach wiejskich wszystkie wskaźniki są zapewne znaczenie niższe. Niestety brak jest dokładniejszych danych statystycznych na ten temat. Nie uzyskano i nie przedstawiono żadnych danych liczbowych odnośnie krajobrazu kulturowego. Istnieją pewne opracowania literaturowe dotyczące ilości i stanu zabytków (Jackiewicz-Garniec M. i M. Garniec, 1999) oraz dorobku naukowego, politycznego, kulturowego i administratorsko-zarządczego tego subregionu (Achremczyk S., 2000). Nie ma natomiast badań statystycznych dotyczących żywej kultury tzw. transgranicznej. Na dobrym poziomie jest dokumentacja niektórych obyczajów: "Kaziuki-Wilniuki", Karczma Warmińska w Gietrzwałdzie, "Dom Warmiński" itp., pieczołowicie odtworzonych i przyciągających liczną grupę "konsumentów" tego produktu. Brak jest natomiast dokładnej statystyki dotyczącej: liczby twórców ludowych (rzeźbiarzy, malarzy, tkaczek i hafciarek itp.), oraz realizowanych wyrobów "na sprzedaż" i na potrzeby własne, obyczajów osadzonych w tradycji Warmii lub tradycjach innych narodowości. Największym zagrożeniem dla rozwoju Warmii jest pozostawienie świadomości mieszkańców w fazie umiarkowanego oczekiwania na "cud" gospodarczy (np. po włączeniu do UE). Wszystkie sfery: przestrzeń, gospodarka, zabytki, historia, tradycje, potencjał twórczy mieszkańców muszą być przekształcone w produkt markowy np. pod nazwą "Dom Warmiński". Nie umniejszając roli twórców tego pomysłu skupionych wokół Olsztyńskiego Starosty Powiatowego, jeśli ma on spełnić swoją rolę, musi zintegrować Warmię.

Podsumowanie

Warmia, aczkolwiek można mówić o tym subregionie tylko w kategoriach historycznych, bo pod względem administracyjnym jest niemożliwa do wyodrębnienia, może stanowić przedmiot tzw. polityki terytorialnej zaincjowanej przez UE. Przeszłość Warmii: dorobek materialny, naukowy, duchowy, organizacyjno-administracyjny i kulturowy może być "lokomotywą koniunktury" obecnie i w przyszłości. Przestrzeń Warmii - bardzo zróżnicowana pod względem rzeźby terenu, jakości gruntów, rodzajów użytków gruntowych, różnorodności form zagospodarowania: zamki, pałace, dwory, katedry, kościoły i pozostałe zabytki sakralne (cmentarze, kapliczki przydrożne), zabudowa wiejska (zwarta i kolonijna), zadrzewienia śródpolne. Lasy, zakrzewienia, oczka wodne, jeziora, rzeki i strumienie - czyli przestrzeń znajdująca się w różnych formach władania różnych podmiotów - może być wykorzystana w rozwoju gospodarczym. Inicjatywę w tym względzie mogą (powinny) podejmować samorządy terytorialne, Agencje (ANR, ARiMR, AMW) i pozostali właściciele. Integratorem powinien być Związek Gmin Warmińskich. Chodzi o możliwość przeznaczenia przestrzeni na inne niż rolne cele: rekreacyjne, leśne, zabudowy mieszkaniowej, usługowej i przemysłowej. To powinno przyciągnąć inwestorów. Gospodarka Warmii, poza rolnictwem, znajduje się obecnie na poziomie województwa warmińsko-mazurskiego. Dotyczy to liczby podmiotów gospodarczych struktury rodzajowej, jak i form własności. Rozmieszczenie podmiotów nie jest zapewne równomierne, zwłaszcza dotkliwe brakuje miejsc pracy na terenach "popegerowskich", generalnie jednak należy umacniać podmioty funkcjonujące. Powoływanie nowych może (powinno) dotyczyć terenów newrologicznych. Niepokój wzbudza niski stopień wykorzystywania miejsc noclegowych w obiektach turystycznych. Demografia, stan bezrobocia, wyposażenie mieszkań, zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych różni się w pewnych aspektach od średnich dla województwa: wyższe ujemne saldo migracji, niższy wskaźnik przyrostu naturalnego, wyższa stopa bezrobocia - wymagają działań operacyjnych i strategicznych. Natomiast sytuacja mieszkaniowa na Warmii jest na dobrym poziomie wojewódzkim. Samorządy terytorialne powinny podjąć działania w zakresie gazyfikacji i kanalizacji, co przyczyni się również do utrzymania środowiska na dobrym poziomie. Zróżnicowanie etniczne mieszkańców Warmii jest duże, ale integrowanie się z subregionem jest dostrzegalne. Do nadrobienia jest inwentaryzacja krajobrazu kulturowego współczesnej Warmii. Należy zidentyfikować, zarejestrować i skatalogować wszystkie przejawy dorobku materialnego i duchowego historycznej i współczesnej Warmii. Historia - wątki polskie i międzynarodowe - uzupełnione o nowe współczesne funkcje służyć będą odwiedzinom turystycznym a tym samym rozwojowi. To zadanie stawia "Wszechnica Warmińska" swoim pracownikom i studentom.

Bibliografia

1. Achremczyk S., 2001, Gospodarka historycznej Warmii. Społeczeństwo, środowisko, gospodarka i krajobraz kulturowy Warmii w Roku Ignacego Krasickiego. Olsztyn - Lidzbark Warmiński 2001. s. 81-85.
2. Achremczyk S., 2001, Warmia. Buffi. Bielsko Biała.
3. Buckwell A., 1999, Rozwój obszarów wiejskich a wspólna polityka rolna, Integracja polskiego rolnictwa, Olsztyn, s.: 105-123.
4. Figiel S., 1999, Rolnictwo polskie w obliczu integracji z Unią Europejską, UWM Olsztyn, s.: 9-20.
5. Hopfer A.,T. Bajerowski, J. Suchta, 2000, Możliwość wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich północno-wschodniej Polski na przykładzie Warmii i Mazur. Możliwości wielofunkcyjnego rozwoju wsi polskiej w kontekście integracji z Unią Europejską. Studia KPZK-PAN.Tom CX, Warszawa, s.: 27-42.
6. Hopfer A., J. Suchta, E. Piekarska, 2000, Propozycje systemu oceny programowania trwałego rozwoju regionu na przykładzie województwa Warmińsko-Mazurskiego (praca przyjęta do druku w wydawnictwie Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie).
7. Jackiewicz-Garniec M., M. Garniec, 1999, Pałace i dwory byłych Prus Wschodnich. Arta. Olsztyn.
8. Kamiński W., 1998, Polityka regionalna a rozwój obszarów wiejskich. Gospodarka przestrzenna obszarów wiejskich Polski. Białystok-Toruń.
9. Łaguna T. M., J. Chełchowski, Z. Świdowicz, 2001, Przestrzeń, gospodarka i społeczeństwo Warmii. Społeczeństwo, środowisko, gospodarka i krajobraz kulturowy Warmii w Roku Ignacego Krasickiego. Olsztyn - Lidzbark Warmiński 2001. s. 79-88.
10. Woj. Warmińsko-Mazurskie. Podregiony, powiaty, gminy. 2004. GUS Warszawa.
11. Rocznik Statystyczny woj. Warmińsko-Mazurskiego, 2004, US Olsztyn.

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Share