• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Józef Koc - Krajobraz Warmii

Niniejszy referat prof. Józefa Koca pochodzi z publikacji Tożsamość ziemi warmińskiej - monografia, pr. zb. pod red. M. Dziugieł - Łaguny, M. Łonyszyn, M. Pawelca, Lidzbark Warmiński 2005.

prof. Józef Koc, Krajobraz Warmii

Warmia jest pojęciem historycznym, etnograficznym ale i po części geograficznym. W przeszłości wyróżniała się geograficznie, gospodarczo, religijnie. Przez 750 lat funkcjonowała jako wyodrębniony organizm gospodarczy. Ludność Warmii mimo jej napływowego charakteru (i to w kilku etapach historii) bardzo chętnie kultywuje tradycje (tej ziemi), próbuje nawiązywać do historycznych korzeni. Granice Warmii w miarę precyzyjnie wyznaczono w przeszłości, a próby ich naruszania były powodem poważnych sporów aż do pozwów przed sąd papieski [Szorc, 1991]. Obecnie mimo ciągłej obecności pojęcia Warmii nastąpiło w świadomości społecznej zatarcie jej granic geograficznych i o ile łatwo wymienia się ośrodki miejskie to już trudniej odpowiedzieć jak daleko sięga ono w krajobrazie wiejskim. Warmia kształtowała się w odmiennych warunkach fizjograficznych niż otaczające ją Mazury. Środowisko geograficzne Warmii odbieramy poprzez jej oryginalne krajobrazy.

Pod pojęciem krajobrazu rozumiemy fizjonomię (obraz) powierzchni ziemi lub jej fragmentu, będącą syntezą wszystkich elementów przyrodniczych i antropogenicznych, a więc rzeźby terenu, wód, flory i fauny oraz budynków, budowli i urządzeń pozostających we wzajemnych związkach i oddziaływaniach. Ocena krajobrazu ma więc elementy obiektywne, istniejące w środowisku, tworzące je wytwory materialne jak i subiektywne, związane ze sposobem odbioru otaczającej rzeczywistości przez nasze zmysły, sposób przetwarzania i utrwalania powstałych obrazów. Stąd istnieje wiele metod klasyfikacji krajobrazów jak i ich oceny.

Krajobrazy można klasyfikować według:
- stopnia zachowania naturalnego układu procesów biologicznych,
- dominującego czynnika (związanego z rzeźbą terenu, głównym elementem krajobrazotwórczym, z formą użytkowania terenu),
- zachowania harmonii między elementami,
- samowystarczalności energetycznej.

Kształtowanie się krajobrazu Warmii

O odbiorze krajobrazu przez nasze zmysły (głównie zmysł wzroku) przesądzają: rzeźba terenu, wody i roślinność wysoka [Dubel, 1998]. Okazuje się, że istotny jest również odbiór ciepła, zimna i barwy nieboskłonu o czym przesądza klimat. Coraz częściej zwraca się również uwagę na czynnik zapachu, dźwięku itp. [Bonenberg, 1996]. Krajobraz Warmii, szczególnie Warmii południowej zaliczany jest do młodoglacjalnych pojeziernych ze względu na stosunkowo młodą rzeźbę terenu wykształconą pod wpływem procesów glacjalnych i fluwioglacjalnych oraz dominantę jaką są duże zbiorniki wodne (jeziora). Krajobraz Warmii ukształtował się w wyniku ostatniego zlodowacenia (10-12 tys. lat temu) zwanego bałtyckim, a właściwie jako efekt procesów związanych z zanikiem lodowca, w wyniku ocieplenia klimatu. Lodowiec wycofywał się z tych terenów bardzo powoli, rozpadając się na oddzielne człony i pojedyncze jęzory, z których uformowały się łańcuchy moren czołowych w miejscu, gdzie dłużej zatrzymało się jego czoło. Na terenie Warmii powstało w ten sposób 6 wałów morenowych, o układzie wschód-zachód. W początkowych fazach topnienia lodowca wody spływały na południe i w wyniku tego ukształtował się sandr o lekkich glebach, który zaczyna się na południowym skrawku Warmii. Dalej mamy obszary moren czołowych bogato urzeźbionych z mozaiką utworów glebowych. Północna, najbardziej płaska część Warmii to obszary moreny dennej i kotlin zastoiskowych o ciężkich glebach. W wyniku powyższych procesów osady lodowcowe w postaci glin, piasków i żwirów mają miąższość od 40 - 200 m. Zagłębienia po bryłach lodu, które powoli topniały, stopniowo wypełniały się wodą i zależnie od rozmiarów martwego lodu tworzyły jeziora, mokradła lub oczka wodne. Rzeźba terenu południowej Warmii jest więc bogato urzeźbiona z licznymi pagórkami o wysokości względnej od kilku do kilkunastu metrów i nachyleniu zboczy od kilku do prawie 20%. Często spotyka się pagórki o wysokości względniej ponad 20 m i są one dobrymi punktami widokowymi. Występują długie rynnowe wgłębienia wypełnione wodą. Kolejną formą są głęboko wcięte doliny rzeczne, tworzące przełomy w wałach morenowych i szerokie jeziora (przepływowe) wypełnione wodą lub osadami mineralnymi albo torfem między kolejnymi wałami moren. Najefektowniejsze przełomy wytworzyła Łyna w Rusi koło Olsztyna, Olsztynie i Łaniewie oraz mniejsze na południe od jeziora Łańskiego, w Bukwałdzie, Knopinie i Smolajnach. Również dopływy Łyny: Wadąg, Sunia, Kirsna i Symsarna oraz dopływy Pasłęki: Giłwa, Wałsza i Drwęca Warmińska tworzą widokowe przełomy i szerokie doliny. Wysokie są krawędzie dolin rzecznych i rynien po procesach fluwioglacjalnych. Układ hydrograficzny obszaru Warmii kształtował się w kilku etapach. Procesy glacjalne pozostawiły szereg zagłębień po tzw. martwym lodzie, które następnie wypełniły się wodą i stanowiły jeziora, oczka wodne i mokradła. Spływające wody w obszarze wałów moreny czołowej jak i w morenie dennej z topniejącego lodowca wyrzeźbiły głębokie rynny, w których wykształcił się system jezior rynnowych. Zbierające się wody dokonały przełomów w pasach wzniesień. Część zbiorników potworzyła w ten sposób ciągi połączone przepływami o różnej długości i ilości przepływającej wody tworząc w ten sposób rzeki. Warmia znajduje się w zlewni dwu rzek. Warmia południowa obejmuje zlewnię górnej Łyny z dopływami: Wadąg, Kirsna, Sunia i Symsarna, oraz Pasłęki z dopływami: Giłwa, Wałasza i Drwęca Warmińska. Warmia północna leży wokół dolnego biegu Pasłęki oraz Bałdy i Banówki. Oddzielną grupę stanowiły obszary bezodpływowe, które nie miały stałego połączenia z rzekami, a tworzące się w ich najniższych miejscach zbiorniki wodne zmieniały swoją powierzchnię w ciągu roku, aż do wysychania w okresie późnego lata włącznie. W okresie po ukształtowaniu się sieci hydrograficznej w procesach glacjalnych i fluwioglacjalnych nastąpił kolejny okres, w którym dominowały procesy erozji mechanicznej zmieniające kształt zboczy, wzniesień i dna zbiorników wodnych oraz poziom i ukształtowanie koryt rzecznych. Procesy erozji chemicznej wzbogacały wody w biogeny, dzięki czemu nastąpił rozwój roślinności i zapełnienie zbiorników wodnych, podmokłych dolin i dna obszarów bezodpływowych materiałem organicznym. W okresie tym zanikło szereg jezior a ich pozostałością są torfowiska. Kolejny etap formowania sieci wodnej to średniowiecze a następnie XVIII i początek XIX wieku, kiedy budowano stawy w dolinach rzecznych oraz młyny wodne, które zasilano wodą z podpiętrzeń rzek lub jezior. Istotne zmiany sieci wodnej nastąpiły w drugiej połowie XIX i w XX wieku. W tym okresie wykonano szereg kanałów włączając obszary bezodpływowe i okresowo odpływowe do cieków wodnych oraz obniżając poziom szeregu jezior o 2-3 m.

Dalszym zabiegiem było odwodnienie mokradeł i torfowisk w dolinach rzecznych i w sąsiedztwie jezior często drogą budowy systemów pomp, dzięki czemu zmeliorowano obszary o względnej depresji. W ten sposób zmniejszono powierzchnię niektórych jezior, bądź je zlikwidowano a mokradła i odsłonięte części dna jezior zamieniono na użytki rolne. W wyniku przeprowadzonych prac utworzono szereg szlaków małej żeglugi na rzekach i ich dopływach. Szata roślinna obszaru Warmii kształtowała się w kolejnych procesach sukcesji ekologicznej, dostosowujących ją do zmian klimatu, jakości gleb, stosunków wodnych i trofii środowiska. Do XIII wieku lasy pokrywały 80% powierzchni, a wśród nich 80% stanowiły drzewostany liściaste. Rozwój gospodarczy a szczególnie zapotrzebowanie na żywność i drewno spowodowały, że zmniejszył się obszar lasów szczególnie na obszarach gleb dobrych Warmii północnej i obszaru od Lidzbarka Warmińskiego do Olsztyna. Na obszarach leśnych zaczęto preferować gatunki iglaste tak, że powstały niemal monokultury świerka lub sosny. Klęska spowodowana przez inwazję brudnicy mniszki w XIX w spowodowała zniszczenie dużych obszarów leśnych. Metodą na zagospodarowanie drewna o niewielkiej wartości użytkowej było wykorzystanie go do wytopu żelaza z miejscowych zasobów rudy darniowej. Klęska ta nie spowodowała zasadniczych zmian w składzie gatunkowym nowych nasadzeń.

Współcześnie, wzrost zainteresowania drewnem gatunków liściastych i świadomości ich roli biocenotycznej przejawia się zwiększonym udziałem w nasadzeniach. Rozwój rolnictwa i melioracje odwadniające spowodowały zmiany szaty roślinnej w dolinach rzecznych. Rolnicze zagospodarowanie wiąże się najczęściej z zakładaniem intensywnych użytków zielonych, z usunięciem zbiorowisk mokradłowych oraz zakrzaczeń. Intensyfikacja rolnictwa spowodowała również zmiany w obrębie pól uprawnych, poprzez usuwanie niewielkich kęp zadrzewień, i zasypywanie bądź odwadnianie małych bezodpływowych zagłębień terenowych i oczek wodnych. Usuwano wszystko co przeszkadzało w ukształtowaniu dużych jednolitych pól, odpowiednich do zmechanizowania upraw. Powyższe działania ze strony rolnictwa miejscowo zubożały krajobraz. Istotne zmiany w krajobrazie Warmii nastąpiły w ostatnim dziesięcioleciu XX wieku. Główną siłą sprawczą tych zmian były przemiany ustrojowo-ekonomiczne. Spowodowało to zaniechanie uprawy na części użytków rolnych. Z produkcji rolnej wyłączono a często porzucono gleby, które były własnością rolnictwa państwowego z powodu: nieopłacalności ekonomicznej użytkowania, dezorganizacji przedsiębiorstw, destrukcji systemów melioracyjnych, zbyt dużej odległości od ośrodka gospodarczego. Dotyczyło to głównie użytków rolnych będących we władaniu skarbu państwa, ale również własności indywidualnej. Wyłączone z produkcji rolnej zostały gleby lekkie oraz położone wśród lasów, w podmokłych dolinach rzecznych, przesuszonych bądź odwadnianych. Na terenach porzuconych nastąpiła sukcesja roślin wieloletnich a następnie drzew. Gleby sąsiadujące z lasami zaczęły zajmować gatunki w nich dominujące z korektą do rodzaju gleb i warunków wodnych. Stąd spotyka się samosiewy drzew iglastych, powszechne są natomiast brzoza i olsza. Nie użytkowane rolniczo doliny rzeczne uległy sukcesji roślinności szuwarowej oraz wierzby. Pogorszenie funkcjonowania melioracji odwadniających spowodowało odtwarzanie w obrębie pól uprawnych wymoklisk zajmowanych przez roślinność hydrofilną oraz odtwarzanie małych zbiorników wodnych z pasami roślinności brzegowej wokół nich. Ostatnie piętnaście lat to powrót i rozwój roślinności autochtonicznej na obszarach wyłączonych z produkcji rolnej prowadzące do wzbogacenia krajobrazu.

Specyfika naniesień w krajobrazie Warmii

Specyficzne na Warmii są budowle związane z historią i budową infrastruktury. Należą do nich: budowle obronne, budowle sakralne, mosty na liniach komunikacyjnych (kolejowych, drogowych i wodnych), jazy i zapory służące podpiętrzaniu i gromadzeniu wód, układ kanałów i urządzeń melioracyjnych. O harmonii budowli z elementami przyrodniczymi przesądzają styl architektoniczny i użyte materiały. Historycznie ukształtował się styl budowli harmonizujący ze środowiskiem poprzez strzelistość konstrukcji oraz użycie kamienia i cegły jako materiału. Druga połowa XX wieku to realizacja budowli z prefabrykatów, których twórcy niestety nie zadbali o wkomponowanie ich w krajobraz. Drugim zagadnieniem jest lokalizacja i ukształtowanie osiedli z umiejscowieniem budowli dominujących, lokalizacja zabudowy kolonijnej oraz układ budynków i budowli w obrębie zagrody wiejskiej. Wsie warmińskie były wkomponowane w krajobraz i zlokalizowane w dolinach, wzdłuż rzek, wokół jezior lub wzdłuż szlaków komunikacyjnych. Stąd występują tu różne formy układów przestrzennych. Na Warmii dominują krajobrazy kulturowe tzn. ukształtowane przez człowieka, wskutek czego zachowane zostały tylko określone procesy biologiczne i biocenozy pożądane w celach gospodarczych, wymagające jednak odtwarzania i zabiegów pielęgnacyjnych, formujących relacje między elementami środowiska przyrodniczego i wytworami cywilizacji (pracy). Krajobrazy kulturowe to lasy, wśród których największe kompleksy to tzw. "Lasy Łańskie" przechodzące w Las Warmiński położony na południe od Olsztyna. Sam Olsztyn od południa i zachodu otaczają lasy nadleśnictwa Kudypy a od północy Las Miejski. Następne większe kompleksy leśne występują w gminie Jonkowo i Dobre Miasto oraz w powiecie Lidzbark Warmiński. Krajobrazy kulturowe to również użytki rolne. Część naturalnych użytków zielonych (położone w dolinach rzecznych) oraz gleb lekkich przechodzi proces sukcesji ekologicznej w oparciu o samoistne procesy przyrodnicze a więc sukcesji naturalnej. Obszary te ewoluują w kierunku krajobrazów naturalnych. Najciekawsze i najpiękniejsze krajobrazy o dużym stopniu naturalności związane są z rzekami. Wymienić tu należy: przełomy Łyny w Rusi i Łaniewie, Wadąga przed połączeniem z Łyną, Symsarny przed Lidzbarkiem Warmińskim, Drwęcy Warmińskiej pod Ornetą. Dużych wrażeń dostarczają szeroka, widokowa dolina Łyny od Rusi do Olsztyna, oraz dolina z meandrującą rzeką od Cerkiewnika do Dobrego Miasta. Praktycznie wszystkie jeziora wraz z otaczającymi lasami i łąkami stanowią atrakcyjne krajobrazy. Wartość krajobrazową obszaru Warmii podnoszą liczne pagórki, które stanowią punkty widokowe rozsiane wśród użytków rolnych, ale szczególnie cenne położone są nad dużymi o bogato rozwiniętej linii brzegowej jeziorami oraz nad dolinami rzecznymi. Należy tu punkt w Dorotowie nad jeziorem Wulpińskim, w Pelniku i Łęgutach nad jeziorem Isąg, nad jeziorem Wadąg. Kompozycję krajobrazową stanowi wieś Ruś położona w dolinie Łyny, Gietrzwałd w dolinie Giłwy czy wieś Pluski nad jeziorem Pluski. Szczególny układ tworzy szereg gospodarstw kolonijnych zlokalizowanych na niewielkich wzniesieniach, bądź u podnóży zalesionych pagórków. Warmińskim akcentem krajobrazowym są aleje przydrożne, różniące się od tego typu obiektów w innych regionach Polski tym, że prowadzą po trasie starych szlaków wijących się wśród pagórków i terenów podmokłych tak aby umożliwić przejazd pojazdów o konnym zaprzęgu. Ich cechą jest ciągła zmienność w pionie i poziomie oraz brak długich, prostych odcinków. Dziś te ponad 100 letnie aleje tworzące zielone tunele nad drogami padają ofiarą modernizacji dróg. Innym akcentem są położone w obniżeniach terenowych małe zbiorniki wodne, otoczone roślinnością szuwarową, zakrzaczeniami, roślinnością łąk hydrofilnych. Są to złożone ekotony o szczególnej roli biocenotycznej i sozologicznej. Nie wymienianym akcentem warmińskim, ze względu na przykre historyczne uwarunkowania, są sadzone ponad 80 lat temu zespoły 4 dębów na najwyższym wzniesieniu obok miejscowości.

O atrakcyjności krajobrazów Warmii przesądzają:
- wieloplanowość,
- harmonijność występowania poszczególnych elementów,
- równoczesne występowanie wód, pofałdowanej rzeźby terenu i różnych form roślinności,
- fragmentacja poszczególnych elementów i przemienność ich występowania,
- brak dużych płaszczyzn i linii prostych,
- zamknięcie przestrzeni roślinnością wysoką a praktycznie brak horyzontu,
- bioróżnorodność,
- dominacja elementów przyrodniczych,
- harmonia elementów antropogenicznych z elementami przyrodniczymi,
- częsta zmiana kompozycji elementów tworzących krajobraz a praktycznie ich niepowtarzalność,
- niewielka ilość elementów antropogenicznych będących w dysharmonii do elementów przyrodniczych.
Powyższe cechy powodują, że krajobraz Warmii, szczególnie południowej we wszystkich systemach waloryzacji otrzymują oceny powyżej przeciętnych bądź najwyższe.

Zagrożenia krajobrazu Warmii

Krajobraz, ze względu na otwarty do niego dostęp może być poddany przekształceniom wywołanym zagrożeniami zewnętrznymi ze strony terenów intensywnie zurbanizowanych oraz czynnikami miejscowymi. Obszar Warmii nie podlega zbyt silnemu napływowi zanieczyszczeń z odległych obszarów uprzemysłowionych. Jedyny znaczący wpływ na środowisko ma Olsztyn [Koc 2004]. Istotnym zagrożeniem środowiska na obszarach bogato urzeźbionych jest erozja. Warmia należy do obszarów o średnim zagrożeniu erozją i średnio pilnej potrzebie ochrony [Józefaciuk A.,Józefaciuk Cz., 1992]. Zjawiska erozji występują w okresie topnienia pokrywy śnieżnej i w pierwszej dekadzie czerwca, kiedy to występują deszcze nawalne. Jednak każde prace terenowe oraz pozostawienie gruntów bez pokrywy śnieżnej może powodować zmywy erozyjne. Obieg wody powoduje przemieszczanie substancji w niej rozpuszczonych między poszczególnymi elementami środowiska. Szczególnie groźne jest przemieszczanie substancji toksycznych i biogenów. Odpływ z wodami biogenów z obszarów rolniczych powoduje stopniową ich akumulację w zbiornikach wodnych i ich eutrofizację. Proces eutrofizacji w środowisku naturalnym był bardzo powolny a jego efektem są torfowiska w miejscu dawnych zbiorników wodnych. Wzrost zaludnienia i intensyfikacja rolnictwa, nawet przy całym systemie zabiegów zabezpieczających, przyspieszył eutrofizację zbiorników wodnych. Dotyczy to wszystkich małych zbiorników wodnych i większości jezior [Krajewski Z., 2004]. Eutrofizacja powoduje pojawienie się roślinności szuwarowej na brzegach jezior a następnie roślinności wodnej zanurzonej i wynurzonej. Efektem tego jest stopniowa zmiana krajobrazu, którego dominantą jest jezioro czy też mały zbiornik wodny. Zauważalne w krajobrazie Warmii są żywiołowo pojawiające się osiedla domków mieszkalnych i letniskowych poza tradycyjnymi ośrodkami osadnictwa. Zagrożeniem dla estetyki krajobrazu stają się tylko te formy architektoniczne, które nie są wkomponowane w roślinność wysoką. Przykładem oszpecenia krajobrazu są coraz częstsze płoty z prefabrykatów betonowych psujące estetykę i harmonię najlepiej zaprojektowanych posesji i budynków. Nowym cywilizacyjnym zagadnieniem krajobrazu są odpady. Chociaż system prawny ujmuje gospodarkę nimi dość dobrze, to organizacja i realizacja pozostawia dużo do życzenia. Brak punktów wyposażonych w pojemniki a jeszcze częściej ich wygląd jest w stanie zepsuć najlepiej odbierany krajobraz, czego wzornictwo przemysłowe ciągle nie uwzględnia. Budowa nowej infrastruktury komunikacyjnej regionu prowadzona jest poprzez stopniowe poszerzanie i prostowanie obecnych dróg. Ten sposób budowy nowych dróg wiąże się z likwidacją starych alei drzew, wkomponowanych w środowisko mostów itp. Rozwiązaniem słuszniejszym jest pozostawienie dotychczasowych dróg jako lokalnych i budowa nowych nowymi trasami. Oddzielnym zagadnieniem jest zagrożenie lasów, które stanowią istotny ele- ment krajobrazów Warmii. Zagrożenia są wynikiem nakładania się oddziaływania zanieczyszczeń przenoszonych drogą atmosferyczną i małej odporności lasów monogatunkowych, położonych na glebach lekkich oraz rozwoju patogenów i szkodników, a także struktury wiekowej drzewostanów. Lasy Warmii na podstawie oceny defoliacji zaliczono do uszkodzonych w przedziale 26-30% [Wawrzyniak W, Małachowska J., 2001].

Niezbędne działania ochronne

Krajobrazy Warmii należą do najatrakcyjniejszych, najwyżej ocenianych. Jednak ze względu na małą odporność na degradacje oraz ciągły wzrost antropopresji wymagają one stałych działań ochronnych. Należą tutaj:
- zwiększanie statusu prawnej ochrony przyrody i powołanie w pierwszym etapie Warmińskiego Parku Krajobrazowego a następnie Parku Narodowego na obszarach na południe od Olsztyna aż do źródeł Łyny;
- powołanie "Parku Krajobrazowego Dolina Łyny" na obszarze od Olsztyna do Lidzbarka Warmińskiego z wydzieleniem rezerwatów przyrody;
- wymuszenie ekologizacji rolnictwa z zapewnieniem dopłat dla tej formy gospodarstw rolnych: rolnictwo ekologiczne, dolesienia;
- stworzenie programu zadrzewień w formie: zadrzewień brzegowych, cieków i zbiorników wodnych, zadrzewień przydrożnych i wewnątrz osiedli;
- renaturyzacja nadmiernie odwodnionych obszarów mokradłowych i torfowisk oraz przywrócenie pierwotnych poziomów jezior po analizie i uwzględnieniu skutków takich działań;
- wprowadzenie zestawu rozwiązań architektonicznych harmonizujących z przyrodą Warmii;
- zwiększanie nacisku na ochronę środowiska ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki odpadami i promowania czystych paliw.

Bibliografia

1. Bonenberg K., 1996: W jaki sposób nasze zmysły ułatwiają nam kontakt ze światem. Aura 12, s. 29.
2. Dubel K., 1998: Uwarunkowania przyrodnicze w planowaniu przestrzennym. Ekonomia i Środowisko. Białystok.
3. Józefaciuk A., Józefaciuk Cz., 1992: Struktura zagrożenia erozją wodną fizjograficznych krain Polski. Pamiętnik Puławski 101: 23-50.
4. Koc J., 2004: Problematyka Ochrony Środowiska Warmii i Mazur. Ekologiczne Aspekty Gospodarki Przestrzennej. Ekonomia i Środowisko. Białystok.
5. Krajewski Z. 2004. Raport o stanie środowiska województwa warmińskomazurskiego w 2003 roku. Bibl. Monit. Środ. WIOŚ Olsztyn.
6. Szorc A., 1991: Dzieje diecezji warmińskiej. WWD. Olsztyn.
7. Wawrzyniak W., Małachowska J. 2001: Stan uszkodzenia lasów w Polsce w 2000 roku na podstawie badań monitoringowych. Bibl. Monit. Śród. IOŚ Warszawa.

Share