• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Dawne lokacje

Przebieg trasy:
Purda - Trękusek - Klewki - Bartązek - Bartąg (można pojechac przez Olsztynek do Gąsiorowa Olsztyneckiego) - Unieszewo - Gietrzwał - Woryty - Wrzesina - Jonkowo - Matki (przez gutkowo) - Brąswałd (przez dobre Miasto) - Smolajny - (powrót do Dobrego Miasta przez Kabikejmy Dolne) - Róźnowo - Barczewko - Barczewo - Dadaj (przez Biskupiec) - Górowo

Purda. Wieś gminna założona przez kapitułę warmińską w 1384 roku. Kilka razy niszczona podczas wojen polsko-krzyżackich. W XV wieku utworzono tu parafię i zbudowano kościół.. W XVII i XVIII wieku licznie przybywają tu polscy osadnicy z Mazowsza. W XIX wieku ludność polska stanowi większość mieszkańców. W XVIII wieku istnieje szkoła, w 1883 roku założono bibliotekę Towarzystwa Czytelni Ludowych. W połowie XIX wieku wieś liczyła ponad 600 mieszkańców. W okresie międzywojennym działało koło Związku Polaków w Niemczech i koło Związku Młodzieży. Kościół parafialny. Zbudowany w 1503 roku, konsekrowany przez biskupa Kromera w 1580 roku. W 1929 roku dobudowano nawy boczne. Wieża, w górnej części drewniana powstała w 1817 roku. Wyposażenie barokowe z XVIII wieku.
Trękusek. miejscowość położona na południowy wschód od Olsztyna, prawa lokacyjne uzyskała w 1359 r.
Klewki. wieś położona ok. 8 km na południowy wschód od Olsztyna, założona w1352 r. Początkowo należała do kapituły warmińskiej. Po zaborze rząd pruski na majątku ziemskim ustanowił własność prywatną.
Bartążek. najstarsza miejscowość na terenie południowo – wschodniej Warmii, powstała w 1335 roku, kiedy to władze wzniosły sobie niewielki zameczek, wokół którego kapituła zorganizowała później własny majątek. Założył ją Prus Mekede na miejscu staropruskiej osady Bertingen. Wieś składała się z 15 gospodarstw pruskich. Bartążek dał początek wsi Bartąg (położona ok. 8 km na południe od Olsztyna w pobliżu jeziora Bartąg, nad rzeką Łyna). Bartąg otrzymał przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim od wójta krajowego Henryka Lutra w roku 1345. Kolejny przywilej wieś otrzymała 18 lat później w roku 1363. Wojny polsko – krzyżackie spowodowały, że w 1519 – 1521 roku Bartąg uległ całkowitemu zniszczeniu. Wiek XV i XVI sprowadził na ziemie nowych osadników, we wsi powstała szkoła oraz działała karczma. Przez długi czas wieś zasiedlała ludność pruska, dopiero w roku 1863 w Bartągu schronienie znaleźli powstańcy polscy. 19 lat później założono bibliotekę Towarzystwa Czytelni Ludowych a w latach 1922 – 1939 działało we wsi koło Związku Polaków w Niemczech. Po 1945 roku Bartag stał się wsią sołecką, znajduje się w niej: szkoła podstawowa, dom kultury, poczta, ochotnicza straż pożarna. Zabytki ocalałe i warte obejrzenia to: 4 kapliczki oraz późnogotycki kościół.
Gąsiorowo Olsztyneckie. wieś położona w gminie Olsztynek, ok. 10 km na południe od Olsztynka nad Jeziorem Gąsiorowskim. Majątek powstał w roku 1331 z nadania rycerskiego dla Nikolausa Ganshorn. Później należał do wielkich dóbr rodziny Finck von Finckensteinów. W wieku XIX dwukrotnie zmienił właścicieli: początkowo należał do rodziny Wernitzów, później do rodziny Rogalla.
Unieszewo. Wieś w gminie Gietrzwałd założona przez kapitułę warmińską w 1347 roku. W XIX wieku ośrodek polskości na Warmii. We wsi licznie zachowane budowle wiejskie sprzed 1945 roku w tym kapliczki przydrożne
Gietrzwałd. Wieś gminna założona przez kapitułę warmińską w 1352 r. Miejsce objawień Matki Boskiej w 1877 roku. Tu od 1878 roku mieszkał Andrzej Samulowski (1840-1928) - działacz warmiński, który był współzałożycielem „Gazety Olsztyńskiej”, prowadził bibliotekę i księgarnię dla polskiej ludności południowej Warmii. W 1929 – 1933 istniała tu polska szkoła. Kościół parafialny. Powstał w XVI wieku rozbudowany w II poł. XIX wieku Sanktuarium Maryjne. Posiada tytuł Bazyliki Mniejszej. W ołtarzu głównym koronowany cudowny obraz Matki Boskiej. Kapliczki przydrożne z XIX i XX w. Księgarnia Andrzeja Samulowskiego z XIX wieku.
Woryty. Wieś w gminie Gietrzwałd założona w 1347 roku przez kapitułę warmińską. Wojny polsko- krzyżackie często niszczyły wieś. W 1594 roku istnieje tu młyn. Kolejną klęską jest dżuma z lat 1709-11. Szkoła istnieje od 1791 roku. W 1920 roku otwarto polską szkołę. Plebiscyt w 1920 roku zakończył się przegraną strony polskiej. W okresie międzywojennym istniał Oddział Związku Polaków w Niemczech. Tu urodził się Juliusz Malewski /1899-1981/, działacz narodowy.
Wrzesina. Wieś w gminie Jonkowo założona w 1352 roku. Jest to wieś położona tuż przy zachodniej granicy Warmii. Z tej racji w niepotwierdzonych źródłowo publikacjach czasem pojawia się wzmianka o istnieniu zamku biskupiego. Kościół parafialny. Powstał pod koniec XIV wieku. Wieża, w górnej części drewniana powstała w połowie XVIII wieku. W 1936 roku częściowo przebudowany. Ponownie konsekrowany w 1937 roku. Wyposażenie barokowe z końca XVIII wieku.
Jonkowo. Wieś gminna założona w 1345 roku na miejscu dawnych osad pruskich. Pierwszym sołtysem został Prus Jonekony. Od imienia sołtysa pochodzi nazwa wsi Jonkendorf (pol. Jonkowo). Po działaniach wojennych 1414 roku zostało zniszczone i ograbione przez armię polską. 6 lutego 1421roku. biskup warmiński Jan Abezier odnowił przywilej lokacyjny. Spalone podczas wojny trzynastoletniej (1454-1466) przez wojska krzyżackie.. Administratorzy dóbr kapitulnych prowadzili akcję ponownego zasiedlenia, lokując osadników na opuszczonych łanach. Jednym z nich był Mikołaj Kopernik, który dwukrotnie odwiedził wieś; 10 grudnia 1516roku. i 26 marca 1518 roku. lokując tu osadników. Ponownie spustoszenia dokonała wojna polsko-krzyżacka z lat 1519-1521. W XVI wieku przybyli osadnicy z Mazowsza, którzy odbudowali kościół i wieś. W XVII wieku wieś rozwijała się. W latach 1709-7110 przeszła przez wieś epidemia dżumy, która zabiła 124 osoby. Po jej ustąpieniu, rozwinął się kult św. Rocha, patrona przeciw zarazie. 14 lutego 1807 roku. podczas wojen napoleońskich przebywał tu cesarz Napoleon Bonaparte. W XIX wieku obserwuje się rozkwit życia religijnego na terenie parafii, gdzie działały: Bractwo Trzeźwości, Bractwo św. Rocha i Apostolat Modlitwy. Na początku XIX wieku wieś zamieszkiwało ok.286 mieszkańców. Jonkowo początkowo z przewagą ludności polskiej; zaczynało stopniowo na przełomie XIX i XX wieku podlegać zjawisku germanizacji, które dokonało się po I wojnie Światowej. Kościół parafialny. Powstał w końcu XIV wieku. W 1714 roku został rozbudowany i rozszerzony. Po kolejnej przebudowie w XVIII wieku został konsekrowany przez biskupa Krasickiego w 1789 roku. Ostatnia rozbudowa miała miejsce w 1914 roku. Wyposażenie barokowe i klasycystyczne z XVIII i XIX wieku.
Mątki. Wieś w gminie Jonkowo założona przez kapitułę warmińską w 1340 roku, która nadała Prusowi o imieniu Jomen 6 włók ziemi na prawie pruskim. Po wyludnieniach spowodowanych wojnami w XIV wieku, na początku XV wieku osadników lokował tu Mikołaj Kopernik. W 1818 roku mieszkało we wsi 236 osób. W parafii jonkowskiej była to jedyna wieś, w której przeważała ludność polska. W okresie Plebiscytu była terroryzowana przez bojówki niemieckie. W okresie międzywojennym mieszkali tu członkowie Związku Polaków w Niemczech, ale koła nie było. Tu urodził się Jan Hanowski /1873-1968/, pierwszy po 1945 roku proboszcz parafii św. Jakuba w Olsztynie.
Brąswałd. wieś położona ok. 8 km na północ od Olsztyna. Założona w 1337 r. przez Henryka Lutra (wójt krajowy warmiński), zasadźcą był Mikołaj. Pierwotnie obszar obejmował 8 włók, ale już w 1363 r. wieś otrzymała nowy przywilej lokacyjny od kapituł warmińskiej, który powiększył obszar na 30 włók. W latach 1517 – 1518 Brąswałd był zasiedlony przez Mikołaja Kopernika chłopami, w tych latach we wsi karczma. Lata 1519 – 1521, to czas wojny polsko – krzyżackiej. Podczas działań wojennych wieś uległa częściowemu zniszczeniu. Jednak już w połowie XVI wieku została ponownie zagospodarowana przez mieszkańców z Mazowsza. W 1615 r. Brąswałd składał się z 19 włók czynszowych. Dżuma, która szalała w Europie w latach 1708 – 1711 szczęśliwie ominęła Brąswałd i nie spowodowała tam wyludnienia, jak w innych miejscowościach Warmii. Wieś rozwijała się i już w 1770 r. liczyła 50 włók. Po wojnie (1945 r.) Brąswałd stał się wsią sołecką, znajduje się w niej: punkt biblioteczny im. Ks. Kaupowicza, szkoła podstawowa oraz dom Marii Zientary – Malewskiej (poetki i nauczycielki warmińskiej, która urodziła się w 1896 r. w Brąswałdzie). Zabytki warte obejrzenia to: kościół, 4 kapliczki i chałupa drewniana z XVIII w. (posesja nr 16), kapliczka z XVIII w. przy wejściu na cmentarz, na cmentarzu liczne groby w tym m. in. Ks. Barczewskiego.
Smolajny. miejscowość położona około 5 km na północ od Dobrego Miasta (gm. Dobre Miasto). Pierwsza wzmianka o istniejących na tych terenach dobrach pochodzi z 1303 r. Majątki te w WV w. stały się własnością biskupów warmińskich, którzy stworzyli sobie w tym miejscu rezydencję letnią i folwark.
Różnowo. Wieś w gminie Dywity, lokowana w 1354 roku. Zniszczona podczas wojny 1520-21. w połowie XVII wieku była wsią szlachecką. Szkoła powstała w 1825 roku. W końcu XIX wieku była to duża wieś z 769 mieszkańcami. W okresie międzywojennym działało tu koło Związku Polaków w Niemczech oraz istniała polska biblioteka Towarzystwa Czytelni Ludowych. W Róznowie urodził się Franciszek Barcz, działacz polski na terenie Prus Wschodnich.
Barczewko. wieś położona ok. 14 km na północny wschód od Olsztyna. Początki wsi sięgają roku 1325. W tym właśnie czasie powstała strażnica zbudowana przez biskupa warmińskiego Eberharda z Nysy a obok niej jako osada powstało Barczewko. W roku 1354 w najazd wojsk litewskich zniszczył osadę i na jej miejscu została lokowana wieś na prawie chełmińskim na 80 włókach. Wieś lokował biskup warmiński Henryk III Sorbom. Podobnie jak inne wsie, wojna polsko – krzyżacka (lata 1519 – 1521) spustoszyła wieś. Nowy przywilej lokacyjny otrzymała od biskupa warmińskiego Marcina Kromera w 1579 r. Pod koniec XVI wieku we wsi było 67 włók czynszowych, działały w niej młyn, karczma oraz szkoła. W czasie wojny polsko – szwedzkiej wieś została spalona. Kościół został zbudowany w drugiej połowie XIV w., pierwszym proboszczem był Tomasz Cetnar. W czasie wojny w XVI w. kościół uległ zniszczeniu, następnie został odbudowany, aby w czasie wojny polsko – szwedzkiej (1655 – 1660) ulec spaleniu (po wojnie ponownie odbudowany). W latach czterdziestych XVIII wieku, kościół wymagał całkowitego remontu, przyjęto, więc postulat o wybudowaniu nowego kościoła, który powstał w latach 1782 – 1784 i został konsekrowany przez biskupa Ignacego Krasickiego. Od 1945 r. Barczewko jest wsią sołecką. Zabytki warte obejrzenia: cmentarz rzymsko – katolicki, 2 kapliczki, przy kościele krzyż misyjny z 1845 r., w kościele barokowe wyposażenie wnętrza (m. in. barokowa monstrancja, barkowy konfesjonał i duży zespół rzeźb z XVII i XVIII w.
Barczewo. Miasto gminne w powiecie olsztyńskim, ok. 8 tys. Mieszkańców, nad rzeką Pisą i Kiermasem. Obecną nazwę zawdzięcza pamięci księdza Walentego Barczewskiego, krzewiciela polskości Warmii na przełomie XIX i XX wieku. Prawa miejskie w 1364 roku. Do 1772 roku należało do biskupów warmińskich, których zamek został rozebrany w 1830 roku /pozostały po nim nikłe ślady/. Ulegało licznym pożarom w XVII i XVIII wieku. W 1945 roku poważnie zniszczone. Miasto ma średniowieczny układ urbanistyczny z ratuszem pośrodku i szachownicową siecią ulic. Rozbudowane po 1945 roku w kierunku dworca kolejowego. Tu w 1879 roku urodził się kompozytor Feliks Nowowiejski. Kościół parafialny p.w. ś. Anny, gotycki z końca XIV wieku, częściowo rozbudowany w XVI i XVIII wieku. Pod koniec XIX wieku dobudowano prezbiterium. Halowy, trójnawowy. Cenne sklepienia, w nawie głównej sieciowe, w nawach bocznych kryształowe. Wyposażenie barokowe i neogotyckie. Kościół p.w. św. Andrzeja. Powstał w końcu XIV wieku jako kościół klasztorny bernardynów, później franciszkanów, Obok istniał klasztor. Przebudowany w latach 1589 – 99 przez kardynała Batorego. W kaplicy marmurowy renesansowy nagrobek kardynała i jego brata Baltazara. Sklepienia gwiaździste. Wyposażenie barokowe.
Dadaj. wieś położona malowniczo nad jeziorem Dadaj, około 36 km na wschód od Olsztyna. Prawa lokacyjne nadane zostały w 1376 r.
Górowo. wieś położona ok. 15 km na północ od Biskupca (gm. Kolno). Dobra rycerskie, które zostały nadane w 1379 r. przez długi okres stanowiły uposażenie urzędników biskupich. Majątek do końca XVIII wieku był w posiadaniu rodów szlachty warmińskiej. W skład majątku wchodziły trzy folwarki, ponad 600 ha ziemi.
Bęsia wieś położona nad Jeziorem Bęskim, ok. 11 km na północ od Biskupca. Założona została w 1389 r., wówczas wzniesiono tu karczmę i młyn. W 1527 biskup warmiński Maurycy Ferber zmienił wieś na majątek lenny i sprzedał Stanisławowi Oskarowi z Mazowsza. Dobra dosyć często zmieniały swoich właścicieli, majątek najdłużej należał do rodziny von Stockhausen.

* Małgorzata Jackiewicz-Graniec, Mirosław Graniec „Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich, Studio Arta, wydanie III poszerzone i uzupełnione, Olsztyn 2001

Share

Dodatkowe informacje