• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Osadnicy

Kiedy Krzyżacy rozpoczęli zajmowanie Warmii była ona zamieszkała przez plemiona pruskie. Warmię północną zamieszkiwało plemię Warmów, od których później ukuto nazwę dla całej krainy, środkowa była we władaniu Pogezanów, tereny dzisiejszego Reszla i okolic stanowiły ziemie Bartów, zaś południe przyszłego biskupstwa należały do plemienia Galindów. Nie była to zatem ziemia „niczyja”, cywilizacyjna pustynia, co chętnie głosili dawniejsi historycy niemieccy. Według orientacyjnych szacunków, ówczesną Warmię mogło zamieszkiwać około 12 - 17 tysięcy Prusów. Krzyżacy po ciężkich walkach ujarzmili bitne, lecz niezorganizowane pruskie plemiona.

 

Mimo, iż Prusowie kilkakrotnie w ciągu XIII wieku powstawali przeciwko najeźdźcom, odnosząc nawet przejściowe sukcesy, nie potrafili przeciwstawić się świetnie zorganizowanej, hierarchicznej machinie wojennej Krzyżaków. Nie oznacza to bynajmniej, że zostali oni wybici co do nogi, jak niektórzy sądzą. Prusowie, jako rdzenni mieszkańcy tych ziem byli Zakonowi potrzebni. Powód, dla którego dzisiaj poza nazwami miejscowymi i grodziskami nie pozostał po pierwszych gospodarzach ziemi warmińskiej żaden ślad, jest zgoła inny. Prusowie, po schrystianizowaniu, wymieszali się z ludem, który licznie napływał na Warmię w wyniku prowadzonej masowo kolonizacji. Nie był to oczywiście proces krótkotrwały. Ostatnie resztki ludności mówiącej po prusku zniknęły dopiero w początkach XVII wieku.

Kolonizacja ziem Warmii rozpoczęła się wkrótce po opanowaniu ich przez Zakon Krzyżacki. Postępowała od północy stopniowo kierując się ku jej południowym granicom. Pierwszym i najstarszym miastem warmińskim jest z tego względu najbardziej wysunięta na północ osada Braniewo (dawniej Brunsbergia), założona już ok. roku 1250 przez kolonistów z Lubeki. Nie był to jednak jeszcze czas, gdy Prusowie, ostatecznie pokonani, asymilowali się w wyniku pokojowej współpracy i wzajemnych kontaktów. Pierwsze Braniewo przetrwało zaledwie około dziesięciu lat – aż do wybuchu powstania pruskiego, które zmiotło osadę z powierzchni ziemi. Niestrudzeni koloniści spróbowali jednak ponownie założyć miasto, po klęsce powstania w roku 1273, założyć miasto. Tym razem ich spokój trwał jeszcze krócej. W 1277 roku kolejne powstanie ponownie zniszczyło założone miasteczko. Mieszkańcy, z podziwu godnym uporem, po raz trzeci odbudowali swe siedziby, tym razem z powodzeniem. Siedem lat później otrzymali prawa miejskie.

Najlepszym obrazem postępu kolonizacji Warmii, z północy na południe, jest prześledzenie dat lokacji miejskich. Pierwszą była, jak wyżej wspomniano, lokacja Braniewa. W 1308 roku założono Lidzbark Warmiński, w 1329 Dobre Miasto, w 1353 Olsztyn. Barczewo otrzymało prawa miejskie od biskupa Jana Stryprocka w 1364 roku. Ostatnią osadą miejską powstałą w biskupstwie warmińskim był Biskupiec, lokowany w 1395 roku. Przez sto lat założono dwanaście miast. Mądra polityka biskupa i kapituły, staranny wybór miejsc pod nowe miasta sprawiły, że od czasów lokowania Biskupca aż po dziś dzień na Warmii nie powstało ani jedno nowe miasto! Zakładane ośrodki miejskie lokowane były zwykle na prawie chełmińskim, wyjąwszy Stare Miasto Braniewo, Nowe Miasto Braniewo, oraz Frombork. Te bowiem otrzymały prawa lubeckie. Prawo chełmińskie stosowano również przy zakładaniu wsi, częste było jednak również lokowanie ośrodków wiejskich na prawie pruskim. Wynikało to z faktu, że niezwykle rzadko zakładano nową osadę na terenach zupełnie dziewiczych. Zwykle włączano wieś w już istniejący system pruskich „pól”, wraz z mieszkańcami, którzy stawali się jej częścią. Tak było nie tylko na Warmii, ale też i w całych Prusach.

Fakt, iż często stosowano prawo pruskie w lokowanych wsiach przeczy stereotypowym wyobrażeniom o żądnych krwi Krzyżakach, którzy paląc i mordując tworzyli nowy organizm polityczny. Taki obraz rycerza Zakonu Krzyżackiego jest niewątpliwie efektem II wojny światowej. W świadomości społecznej nastąpiło zlanie postaci „typowego” Krzyżaka” z „typowym” ss-manem, czy funkcjonariuszem Gestapo. Tymczasem musimy pamiętać, że w przypadku niemal 40 % wsi warmińskich sołtysami zostawali rodowici Prusowie.

Kiedy na Warmii zakładano nowe miasto, wkrótce dookoła powstawały również liczne wsie, lokowane zarówno przez biskupów, kapitułę, jak i wójtów krajowych. Do osadników należeli początkowo głównie Niemcy z Dolnych i Górnych Niemiec, Ślązacy, mieszkańcy Lubeki i Niderlandów. Mimo tego napływu nowych Warmiaków, było ich jednak stosunkowo niewielu. Jeszcze około 1400 roku wsie warmińskie przynajmniej w połowie zamieszkane były przez Prusów.

Kiedy ta pierwsza faza kolonizacji zakończyła się, Warmia weszła w okres niepokojów i wojen, zarazy i głodu. Te klęski nie sprzyjały napływowi nowej ludności, a powodowały zmniejszanie się liczby ludności już osiadłej. Dlatego kiedy nastały spokojniejsze czasy, koniecznym stało się ponowne zasiedlenie części opuszczonych i zniszczonych wojną ziem. Drugi etap kolonizacji trwał do roku 1454 i wzięli w nim udział głównie przybysze ze Śląska – Polacy, zniemczeni Łużyczanie. Zasiedlili oni opuszczone obszary środkowej Warmii.

Share