• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Geografia polskiej Warmii

W końcu XIV wieku mieszkańców Warmii było około 60 tysięcy. Jednakże w wyniku wojen, które przez cały wiek XV pustoszyły biskupstwo, mimo akcji kolonizacyjnej, liczba ta zmniejszyła się po stu latach o połowę. W początkach XVI wieku względny spokój pozwalał na mozolne podnoszenie umęczonej krainy z ruin i zgliszcz wojennych.

Nie trwało to długo. Na tereny biskupstwa nadeszła bowiem okrutna wojenna nawałnica z lat 1519 – 1521. Była to ostatnia już w historii wojna między Królestwem Polskim, a Zakonem Krzyżackim. Żadna poprzednia nie wyrządziła jednak Warmii tylu szkód i zniszczeń, co właśnie ta kampania wojenna. Zarówno oddziały polskie, jak i krzyżackie pustoszyły ziemie biskupa i kapituły. Dość powiedzieć, że po roku 1525, a więc po sekularyzacji Zakonu, niemal połowa ziemi uprawnej leżała odłogiem. Potrzeba było aż osiemdziesięciu lat intensywnej pracy osadniczej, by zlikwidować straty spowodowane konfliktem polsko – krzyżackim. W tej ostatniej już fazie kolonizacji Warmii wzięła udział przede wszystkim ludność polska – z Pomorza, Mazowsza i Kujaw. Osadnicy polscy pojawiali się, co prawda, już w XV wieku, m.in. dominując w takich wsiach jak Gutkowo, Dywity, Bartąg, czy Gryźliny, to jednak kolejne stulecie możemy śmiało nazwać prawdziwym „boomem” polskości na ziemiach biskupstwa.

 

Niemała w tym zasługa biskupów warmińskich: Stanisława Hozjusza i Marcina Kromera, jak i kanoników kapituły, w tym Mikołaja Kopernika, który pozostawił nam, oprócz swego słynnego O obrotach..., oraz innych dzieł, także i notatki z prowadzonej przez siebie lokacji łanów opuszczonych. W wyniku ich akcji karczowano lasy, a na miejscach zniszczonych i zajętych często ponownie przez puszczę, lokowano nowe osady. Ponownie zaludniano również gospodarstwa opuszczone w wyniku szerzącego się wówczas zbiegostwa. Chcąc zachęcić osadników do ponownej kolonizacji zdewastowanych ziem przyznawano im długie okresy wolnizny, a także, co ważniejsze, zamieniano podatek płacony w naturze na rentę pieniężną.  Polscy koloniści w XVI stuleciu w samym tylko komornictwie olsztyńskim zasiedlili ponad 80 wsi, w reszelskim 23, lidzbarskim 13, barczewskim 21, dobromiejskim 18.

W wyniku tej akcji osadniczej południowa Warmia nabrała specyficznego charakteru, przesiąkniętego kulturą i duchem polskości. W późniejszych czasach utarła się nawet wspólna nazwa dla południowych obszarów biskupstwa zamieszkałego przez Polaków – Polska Warmia.

Podział Warmii na północną i południową, polską, utrzymał się, mimo akcji germanizacyjnej, aż do wybuchu II wojny światowej. Szacuje się, że liczba ludności polskiej wynosiła ponad 30% wszystkich Warmiaków. Jest to liczba niewątpliwie bliska prawdy, ponadto pozostaje w zgodzie z tym, co pisał w początkach XX wieku ksiądz Walenty Barczewski z Brąswałdu. Ten niestrudzony w swej walce o polskość ziemi warmińskiej kapłan, w swym dziele Geografia polskiej Warmii podaje: Polska Warmia zawiera powiat olsztyński z miastami Olsztyn i Wartembork (Barczewo) i część powiatu reszelskiego z miastem Biskupcem i 27 parafiami. Jest to mniej więcej trzecia część właściwej Warmii. Te dane, choć szacunkowe, bliskie są ustaleniom dzisiejszych badaczy, aczkolwiek nie sposób, z oczywistych przyczyn, ustalić dokładnego zasięgu języka polskiego, któy w tym wypadku traktować należy jako podstawę wyjściową do wszelkich hipotez. Wynika to głównie z faktu, iż nie wszyscy Warmiacy mówiący po polsku czuli się Polakami, nie czuli też zwykle żadnej więzi z polską kulturą, gdyż państwa polskiego wówczas nie stało. Zasięg języka polskiego na Warmii zmniejszał się ponadto wraz z akcją germanizacyjną, ulegając stałemu przesuwaniu się ku południowi.

Pomimo tego żywioł polski w południowej Warmii nigdy zupełnie nie zaniknął, o czym świadczyć mogą polskie organizacje, gazety, powstające w tej części Warmii w drugiej połowie XIX wieku, mimo szykan strony niemieckiej.

Share