• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Galeria Sztuki

Jest wielu twórców, którzy nie mają okazji do zaprezentowania swoich prac. Otwieramy „wirtualną” galerię sztuki regionu. Nie dzielimy na amatorów i profesjonalistów, folklorystów i abstrakcjonistów, ludowych i akademickich. Organizowane okresowo wystawy i wydarzenia pokazały, że nasz region jest kopalnią talentów.

W wirtualnej galerii będziemy prezentować twórców i ich prace. Galeria to również miejsce promocji i sprzedaży. Na początek proponujemy kategorie:

  • rękodzieło
  • malarstwo
  • fotografia
  • wystawy
  • twórcy

Jest wielu twórców, którzy nie mają okazji do zaprezentowania swoich prac. Otwieramy „wirtualną” galerię sztuki regionu. Nie dzielimy na amatorów i profesjonalistów, folklorystów i abstrakcjonistów, ludowych i akademickich. Jeśli tworzysz, zaprezentuj się. Podaj adres, kontakt, bo „galeria” to również miejsce promocji i sprzedaży.

Skorzystaj z formularza Daj się poznać

 

Kapliczki przydrożne

Zapraszamy Państwa do zapoznania się z albumem "Kościoły, kaplice, kapliczki, krzyże przydrożne" Stanisława Stefanowicza.

Folder "Ratujemy kapliczki" wydany przez Starostwo Powiatowe w Olsztynie i Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Olsztynie. Folder do pobrania w pliku PDF.

Image

Człowiekowi przybywającemu na Warmię może być trudno zorientować się, że oto znalazł się w granicach dawnego biskupiego księstwa. Wszak i budowle i okolica podobne są chociażby do otaczających Warmię od wschodu i południa, sąsiednich Mazur. Mniej jest, co prawda, jezior, niżeli na Mazurach, ale i tych nie brak. Co zatem jest najbardziej charakterystycznym elementem warmińskiego krajobrazu, elementem niejako kształtującym „warmińskość”, elementem będącym widomym „znakiem rozpoznawczym” regionu? Są to niewątpliwie przydrożne kapliczki, tak typowe dla Warmii  zabytki sakralne, na trwałe wpisane i kojarzone z krajobrazem wiejskim dawnego biskupiego dominium. Oczywiście, podobne obiekty znaleźć można w całej Polsce, jak i poza jej granicami, ale nigdzie chyba nie ma ich w takiej ilości, nigdzie też nie są one otaczane przez ludność wiejską takim szacunkiem i opieką. Elementem wyróżniającym kapliczki Warmii spośród innych tego typu obiektów jest również ich charakterystyczna i niepowtarzalna architektura, wyrastająca z różnorodnego dziedzictwa kulturowego i zaszłości historycznych Warmii. Architektura warmińskich kapliczek, stanowiąca o ich wyjątkowości, jest wypadkową kilku nakładających się na siebie tradycji  budowlanych. Jest to w pierwszej kolejności dziedzictwo architektury i sztuki ludowej, wypracowanej autonomicznie przez lokalnych, anonimowych twórców. Drugą tradycją jest czerpanie z historycznych stylów architektonicznych, wreszcie trzecią – z rozwiązań technicznych i dorobku kultury starożytnej, której nośnikiem i przekazicielem było chrześcijaństwo.

Czytaj więcej: Kapliczki przydrożne

Architektura mieszkalna

Obok ziemiańskich dworków – najświetniejszych przykładów dawnego budownictwa mieszkalnego Warmii, obok charakterystycznych warmińskich chat – reprezentujących architekturę ludową warmińskich wsi, do zabytków architektury mieszkalnej regionu zaliczyć możemy także i kamienice mieszczańskie. Mimo zniszczeń spowodowanych pod koniec II wojny światowej głównie przez wkraczającą na Warmię Armię Czerwoną, w części miast zachowały się, wpisane w jeszcze średniowieczny układ ulic, XVIII i XIX-wieczne kamienice.Są to, nieliczne niestety, obiekty późnobarokowe, w większej ilości natomiast neoklasycystyczne, secesyjne, eklektyczne i in. Warmińskie zabytki architektury mieszkalnej świadczą niewątpliwie o bogatej w tradycje i style przeszłości ziemi warmińskiej, stanowią także dużą atrakcję turystyczną.

Image

Image

Architektura drewniana

Drewno, aż po XX wiek, było najpopularniejszym materiałem budulcowym, zarówno ze względu na jego dostępność, jak i możliwości obróbki. Niestety, nie jest ono jednak materiałem trwałym. Szybko ulega rozkładowi biologicznemu, nie jest odporne na wysokie temperatury. Dlatego zabytki drewniane stanowią niezwykłą rzadkość pośród znalezisk archeologicznych, stanowiąc zwykle nie lada sensację. Do rzadkości należą również dawne przykłady architektury drewnianej – świeckiej i jeszcze rzadziej sakralnej. Domy, kościoły, budynki przemysłowe, ulegały bowiem wpływom zarówno niekorzystnych warunków atmosferycznych, przebudowywania prowadzącego do zatracenia ich zabytkowego charakteru, częściej jednak po prostu płonęły podczas licznych pożarów. Do ich likwidacji przyczyniły się na przełomie XIX/XX wieku także administracyjne nakazy zabraniające stawiania budynków drewnianych.


Tym niemniej jednak na terenie dawnego księstwa warmińskiego zachowały się, dość rzadkie co prawda, przykłady dawnego budownictwa, niemal zupełnie opartego na drewnie. Są to przede wszystkim oryginalne chaty wiejskie, które tu i ówdzie spotkać możemy pośród nowszych domostw warmińskiej wsi. Pochodzą one głównie z XIX wieku, jednak ich styl architektoniczny jest dużo starszy, sięgający swymi korzeniami zapewne jeszcze XVI/XVII stulecia. Dają nam one wyobrażenie o charakterystycznym i oryginalnym wyglądzie dawnej warmińskiej wsi – ubogiej, ale czystej, schludnej i jakże pięknej w swej prostocie. Ich cechą charakterystyczną było oddzielenie budynków mieszkalnych od gospodarczych. Wszystkie zagrody posiadały także dwa ogródki – warzywny z tyłu budynku mieszkalnego i kwiatowy od frontu. Budynki miały konstrukcję przeważnie szkieletową lub zrębową, dwuspadowy dach pokrywano strzechą.

Obecnie większość z tych niewielu zachowanych warmińskich chat jest bardzo zadbana i wyremontowana, z zachowaniem zasad dawnej sztuki budowlanej. Ich widok stanowi niezwykłe przeżycie natury estetycznej i poznawczej.
Szymon T. Drej

 

Zabytki techniki i przemysłu

Aktywność ludzka manifestuje się w kilku dziedzinach. Są to dziedziny niezbędne do życia, konieczne, bądź też zaspokajające inne potrzeby człowieka, wynikające z jego funkcji społecznej, z jego socjalizacji (np. sfera religijna). Aktywność gospodarcza człowieka należy do tej pierwszej kategorii, jest bowiem absolutnie konieczna do funkcjonowania w świecie. Dlatego człowiek od najdawniejszych czasów przejawiał działalność gospodarczą, w wyraźny sposób zmieniając środowisko przyrodnicze wokół siebie. Dlatego zabytki techniki są tak istotne dla współczesnych ludzi, stanowią bowiem dowód pomysłowości i mocy twórczej tworzących je ludzi – naszych przodków. Zabytków takich nie brakuje i na Warmii – są to tak narzędzia rolnicze, dawne sprzęty domowe, jak i budowle przemysłowe, czy inne twory architektoniczne. Do najważniejszych tego typu obiektów zaliczyć niewątpliwie należy zespół zabytkowy – skansen w Olsztynku. Znajdują się tam nagromadzone celowo w celu udostępniania turystom budynki przemysłowe (np. wiatrak), maszyny rolnicze, oraz bogata kolekcja artykułów gospodarstwa domowego i sztuki ludowej. Obok skansenu w Olsztynku w powiecie olsztyńskim możemy natrafić m.in. na zabytkowe młyny – w Klimkowie, Kajnach, Pajtunach, Rusi, wiatraki – m.in. w Silicach i najpiękniejszy warmiński wiatrak – w Bęsi, elektrownie wodne – chociażby w Brąswałdzie, oraz inne zabytki techniki, w tym unikalne, piętrowe skrzyżowanie dwóch kanałów wodnych – Klebarskiego i Elżbiety w Silicach.

ImageImage

Podkategorie

  • Fauna i flora
  • Pałace i dworki

    Warmińska szlachta, nawet najbogatsza, w porównaniu do polskiej i litewskiej magnaterii jak Radziejowscy, czy Radziwiłłowie była niezwykle uboga. Na Warmii z resztą szlachta nigdy nie stała się tak potężna, jak w Koronie. Biskupi warmińscy bardzo dbali, by na terenie ich dominium nie wyrosła żadna polityczna siła, z którą musieliby się liczyć. Pomimo tego i warmińscy szlachcice budowali sobie okazałe - na miarę swych możliwości -rezydencje. Dlatego i na Warmii dawne pałace i dworki stanowią niezwykle ważne dziedzictwo kulturowe, ślad przeszłości ziemi warmińskiej. Z tego powodu troska o dawne siedziby szlacheckie na Warmii ma ogromne znaczenie w kultywowaniu i rozszerzaniu się świadomości regionalnej dzisiejszych mieszkańców regionu. Niestety, burze dziejowe sprawiły, iż większość tego typu zabytków znajduje się obecnie w stanie niemal zupełnej ruiny. Zarówno zniszczenia spowodowane przez Armię Czerwoną w 1945 roku, jak i późniejsza rabunkowa eksploatacja w latach Polski Ludowej tych jakże przecież pięknych obiektów, spowodowały, że pałace i dworki Warmii to dzisiaj smutne i przygnębiające świadectwo bezmyślnej działalności człowieka.

    Image

    Na szczęście w ostatnich latach ten opłakany stan rzeczy zaczyna zmieniać się na lepsze. Po roku 1989 niektóre z dworków, będących w większości w posiadaniu PGR-ów, przeszły na własność prywatną, lub dostały się w posiadanie rozmaitych organizacji i stowarzyszeń. Chociaż nie rozwiązało to problemu niszczenia tych zabytkowych obiektów – nie wszyscy nowi właściciele wywiązują się z obowiązków remontowych, których koszta są ogromne – to jednak część dworków i pałacyków, jak np. dawna rezydencja biskupów warmińskich w Smolajnach, dworek w Tejstymach, czy w Wójtówku, na nowo staje się przepięknym i dumnym świadectwem bogatej przeszłości Warmii."

    Image

  • Kościoły Warmii

    Kościoły gotyckie, barokowe, neoklasycystyczne...

    Czerwień gotyckiej cegły, kamienie polne i głazy fundamentów kościołów i zamków, wtopione w morenowe wzgórza i zieleń, są niezbywalnym i naturalnym krajobrazem dziedzictwa kultury Warmii. Kościoły Warmii są także utrwalonymi od wieków znakami jej przestrzeni duchowej. Odnajdując tożsamość Warmii i zbiorową pamięć pokoleń jej mieszkańców zawsze dotkniemy katolicyzmu jako symbolu historycznej i religijnej, duchowej odrębności tego kraju i ludzi. Odróżniał on przybyszów z chrześcijańskiej Europy od "pogańskich" Prusów w średniowieczu, trwał w Księstwie Biskupim otoczony protestanckim sąsiedztwem od czasów reformacji. Był podstawą autonomii Warmiaków, także polskiego sprzeciwu wobec germanizacji w XIX wieku, i przeszkodą w bezdyskusyjnym włączeniu Warmii w nacjonalistyczną ideę wschodniopruskości w XX wieku. Dziś wiele z kościołów, kapliczek wymaga troski konserwatorskiej, właśnie jako warunku zachowania dziedzictwa kulturowego i krajobrazu naturalnego Warmii.

    Architektura Warmii rozpoczyna się od późnośredniowiecznego gotyku niemieckiego. Adaptowany na warmińską wieś w stylu surowym, prostym, jakby "ociężały", nazywany bywa gotykiem wiejskim. Pierwsze kościoły z XIV wieku w tym typie, zwane też "kościołami salowymi", budowano według jednego wzoru: bryła kościoła niezbyt wielka, z jednolitą przestrzenią wnętrza - prostokątną salą bez podziałów. Ściana prezbiterialna zawsze zwrócona jest na wschód. Nie budowano kościołów od razu z wieżami. Przystawiano je do bryły później ( tak jak w Olsztynie - ukończono ją dopiero w 1596 roku). Wiele wiejskich kościołów do dziś zadawala się wieżą drewnianą ( np. Nowe Kawkowo).

    Kolonizacja południowej Warmii przypada na połowę XIV wieku. W latach 1343 - 1353 powstawał kościół Św. Jakuba w Olsztynie. W komornictwie olsztyńskim Kapituła wyznaczała uposażenie kościołów i proboszczów w aktach lokacyjnych wsi. Niektóre kościoły już istniały, inne były w trakcie budowy, inne zaplanowano. I tak zaplanowane powstawały w: 1345r.- Jonkowo (Jonkendorf), 1352r. Klewki, Gietrzwałd, 1358r Gryźliny, 1363r. Bartąg (pierwsza wzmianka w 1348r ), Sząbruk, Brąswałd, 1366r - Dywity (Diwitten), 1380r - Nowe Kawkowo (Neu Kockendorf).

    Przyjęto, iż jeden kościół służył będzie mieszkańcom 2. wsi (wówczas zakładano średnią liczbę mieszkańców wsi na 300 osób). Kapituła nie planowała początkowo w aktach lokacyjnych budowy kościołów w innych wsiach komornictwa. Jednakże jeszcze w XV wieku konieczna była budowa kościołów w Purdzie Wielkiej, Klebarku Wielkim, Wrzesinie, Butrynach. Kościół w Gutkowie powstały w końcu wieku XV założony był jako filia olsztyńskiej parafii Św. Jakuba.

    Najazdy Litwinów, wojny polsko - krzyżackie, wieków XIV , XV, XVI, pożary, dewastacje zatarły często pierwotny gotyk i wnętrza warmińskich, wiejskich kościołów. Szczególnie w wieku XIX, gdy zamożne chłopstwo warmińskie stać było na wsparcie rozbudowy, przebudowy kościołów. Dobudowywano do starych brył nawy boczne i podłużne (Sząbruk, Purda Wielka, Gietrzwałd, Bartąg) zmieniając kształt brył budowli i ich pierwotny charakter. Pojawiła się wówczas mieszanina stylu neoromańskigo i neogotyckiego (Brąswałd, Dywity). W Brąswałdzie witraże kościelne to wizerunki królów i świętych polskich - też symbol ówczesnej polityki społeczności płd Warmii.
    Marian Juszczyński

    ImageImage

  • Zabytki techniki

    Aktywność ludzka manifestuje się w kilku dziedzinach. Są to dziedziny niezbędne do życia, konieczne, bądź też zaspokajające inne potrzeby człowieka, wynikające z jego funkcji społecznej, z jego socjalizacji (np. sfera religijna). Aktywność gospodarcza człowieka należy do tej pierwszej kategorii, jest bowiem absolutnie konieczna do funkcjonowania w świecie. Dlatego człowiek od najdawniejszych czasów przejawiał działalność gospodarczą, w wyraźny sposób zmieniając środowisko przyrodnicze wokół siebie. Dlatego zabytki techniki są tak istotne dla współczesnych ludzi, stanowią bowiem dowód pomysłowości i mocy twórczej tworzących je ludzi – naszych przodków. Zabytków takich nie brakuje i na Warmii – są to tak narzędzia rolnicze, dawne sprzęty domowe, jak i budowle przemysłowe, czy inne twory architektoniczne. Do najważniejszych tego typu obiektów zaliczyć niewątpliwie należy zespół zabytkowy – skansen w Olsztynku. Znajdują się tam nagromadzone celowo w celu udostępniania turystom budynki przemysłowe (np. wiatrak), maszyny rolnicze, oraz bogata kolekcja artykułów gospodarstwa domowego i sztuki ludowej. Obok skansenu w Olsztynku w powiecie olsztyńskim możemy natrafić m.in. na zabytkowe młyny – w Klimkowie, Kajnach, Pajtunach, Rusi, wiatraki – m.in. w Silicach i najpiękniejszy warmiński wiatrak – w Bęsi, elektrownie wodne – chociażby w Brąswałdzie, oraz inne zabytki techniki, w tym unikalne, piętrowe skrzyżowanie dwóch kanałów wodnych – Klebarskiego i Elżbiety w Silicach.

    ImageImage

  • Architektura mieszkalna

    Warning: copy() [function.copy]: php_network_getaddresses: getaddrinfo failed: Name or service not known in /plugins/content/mavikthumbnails/mavikthumbnails.php on line 668

    Warning: copy(http://domwarminski.plimages/stories/arch_mieszkalna/pow_olsztynski/gm_barczewo/architektura_mieszkalna_barczewo1_w.jpg) [function.copy]: failed to open stream: php_network_getaddresses: getaddrinfo failed: Name or service not known in /plugins/content/mavikthumbnails/mavikthumbnails.php on line 668

    Obok ziemiańskich dworków – najświetniejszych przykładów dawnego budownictwa mieszkalnego Warmii, obok charakterystycznych warmińskich chat – reprezentujących architekturę ludową warmińskich wsi, do zabytków architektury mieszkalnej regionu zaliczyć możemy także i kamienice mieszczańskie. Mimo zniszczeń spowodowanych pod koniec II wojny światowej głównie przez wkraczającą na Warmię Armię Czerwoną, w części miast zachowały się, wpisane w jeszcze średniowieczny układ ulic, XVIII i XIX-wieczne kamienice.

    Image

    Są to, nieliczne niestety, obiekty późnobarokowe, w większej ilości natomiast neoklasycystyczne, secesyjne, eklektyczne i in. Warmińskie zabytki architektury mieszkalnej świadczą niewątpliwie o bogatej w tradycje i style przeszłości ziemi warmińskiej, stanowią także dużą atrakcję turystyczną.

    ImageImage

  • Architektura drewniana
     
    Drewno, aż po XX wiek, było najpopularniejszym materiałem budulcowym, zarówno ze względu na jego dostępność, jak i możliwości obróbki. Niestety, nie jest ono jednak materiałem trwałym. Szybko ulega rozkładowi biologicznemu, nie jest odporne na wysokie temperatury. Dlatego zabytki drewniane stanowią niezwykłą rzadkość pośród znalezisk archeologicznych, stanowiąc zwykle nie lada sensację. Do rzadkości należą również dawne przykłady architektury drewnianej – świeckiej i jeszcze rzadziej sakralnej. Domy, kościoły, budynki przemysłowe, ulegały bowiem wpływom zarówno niekorzystnych warunków atmosferycznych, przebudowywania prowadzącego do zatracenia ich zabytkowego charakteru, częściej jednak po prostu płonęły podczas licznych pożarów. Do ich likwidacji przyczyniły się na przełomie XIX/XX wieku także administracyjne nakazy zabraniające stawiania budynków drewnianych.

     

    Image

     

    Tym niemniej jednak na terenie dawnego księstwa warmińskiego zachowały się, dość rzadkie co prawda, przykłady dawnego budownictwa, niemal zupełnie opartego na drewnie. Są to przede wszystkim oryginalne chaty wiejskie, które tu i ówdzie spotkać możemy pośród nowszych domostw warmińskiej wsi. Pochodzą one głównie z XIX wieku, jednak ich styl architektoniczny jest dużo starszy, sięgający swymi korzeniami zapewne jeszcze XVI/XVII stulecia. Dają nam one wyobrażenie o charakterystycznym i oryginalnym wyglądzie dawnej warmińskiej wsi – ubogiej, ale czystej, schludnej i jakże pięknej w swej prostocie. Ich cechą charakterystyczną było oddzielenie budynków mieszkalnych od gospodarczych. Wszystkie zagrody posiadały także dwa ogródki – warzywny z tyłu budynku mieszkalnego i kwiatowy od frontu. Budynki miały konstrukcję przeważnie szkieletową lub zrębową, dwuspadowy dach pokrywano strzechą.

     

    ImageImage

     

    Obecnie większość z tych niewielu zachowanych warmińskich chat jest bardzo zadbana i wyremontowana, z zachowaniem zasad dawnej sztuki budowlanej. Ich widok stanowi niezwykłe przeżycie natury estetycznej i poznawczej.
    Szymon T. Drej
  • Kapliczki przydrożne
  • Wieś warmińska
  • Walka o polskość
  • Galeria sztuki

    Jest wielu twórców, którzy nie mają okazji do zaprezentowania swoich prac. Otwieramy „wirtualną” galerię sztuki regionu. Nie dzielimy na amatorów i profesjonalistów, folklorystów i abstrakcjonistów, ludowych i akademickich. Organizowane okresowo wystawy i wydarzenia pokazały, że nasz region jest kopalnią talentów.

    W wirtualnej galerii będziemy prezentować twórców i ich prace. Galeria to również miejsce promocji i sprzedaży. Na początek proponujemy kategorie:

    • rękodzieło
    • malarstwo
    • fotografia
    • wystawy
    • twórcy

    Jeśli tworzysz, zaprezentuj się. Jeśli nie jesteś twórcą - obejrzyj prace, które tworzą ludzie Warmii. Może Cię zainspirują, a może zechcesz jakieś nabyć...

  • Grody i stanowiska obronne

    Grodziska pruskie

    Zanim na tereny dzisiejszej Warmii przybyli osadnicy z Niemiec i Polski, zanim pokryła się ona siecią tak charakterystycznych dzisiaj dla jej krajobrazu kościołów i kapliczek, zamieszkiwały ją pogańskie plemiona pruskie. Po schrystianizowaniu Warmii i całych Prus plemiona te rozpłynęły się w fali nowych osadników. Ostatnie resztki ludności pruskiej wymarły w początkach XVII wieku. Dzisiaj o dawnych mieszkańcach tych ziem świadczą nazwy miejscowe i bogate dane archeologiczne, które dostarczają coraz to nowych znalezisk świadczących o bogatej kulturze Prusów. Jednak nie tylko one są milczącym pomnikiem historii Warmii i Prus. Oprócz nich bowiem na całym terenie zamieszkałym niegdyś przez pruskie plemiona rozsiane są dawne grodziska, wały i strażnice obronne. Grodziska nie były zwykle zamieszkane – stanowiły jedynie placówki wojskowe ze stałym garnizonem wojów, oraz punkty schronienia dla okolicznych mieszkańców w razie najazdu wroga.

    Image

    Do dziś na terenie Warmii te z grodzisk, które nie zostały zniwelowane w wyniku prac rolniczych są dla bystrego obserwatora wyraźnym i namacalnym śladem przeszłości. Wiele z nich zachowało dawny układ wałów, wiele też jedynie specjalista potrafi odróżnić od zwykłych pagórków. Stanowią one atrakcyjne punkty widokowe – Prusowie bowiem budowali je zwykle na terenach z natury obronnych i odkrytych, aby z dużych odległości móc dostrzec zbliżającego się nieprzyjaciela. Pagórki kryjące w sobie dawne pruskie grody mają najczęściej kształt owalny, o stromych stokach i spłaszczonym wierzchołku. Często da się również zauważyć w ich pobliżu inne umocnienia obronne – fosy i wały. Siecią tych ostatnich pokryta jest cała niemal Warmia, a wciąż jeszcze odkrywane są nowe – w ostatnich dniach w pobliżu Olsztyna odkryto zupełnie nieznany dotychczas wał obronny.

    Image

    Architektura obronna Warmii to jednakże nie tylko dawne grodziska pruskie. Po opanowaniu ziem pruskich przez Krzyżaków i po powstaniu biskupstwa warmińskiego, na Warmii wyrastać zaczęły potężne zamki gotyckie, a lokowane przez biskupa i kapitułę miasta otaczano pierścieniem murów obronnych wraz z bramami i basztami. Przykłady takich murów do dziś oglądać możemy w większości warmińskich miast, podobnie, jak i zamków, choć te ostatnie zazwyczaj są dziś już tylko malowniczymi ruinami. Tym niemniej jednak zamki gotyckie możemy na Warmii ujrzeć chociażby w jej dzisiejszej stolicy - Olsztynie, gdzie zachował się on w doskonałym stanie.

    Image

    Wraz z rozwojem artylerii także i na Warmii powstawały twierdze i stanowiska obronne dostosowane do wymagań nowoczesnej wojny. Świadectwem takiego budownictwa są chociażby pruskie umocnienia budowane w strategicznych punktach regionu - węzłach kolejowych, mostach etc.