• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Wstęp

Ziemie południowej Warmii w XVI wieku zostały skolonizowane przez przybyszów z Polski. Jednakże o „kulturze polskiej” na tym terenie, o jej świadomym podtrzymywaniu i kultywowaniu, możemy mówić właściwie dopiero od czasów I rozbioru. Wcześniej bowiem, od II pokoju toruńskiego, cała Warmia wchodziła w skład Rzeczpospolitej, a zatem kultura polska na tym terenie była czymś oczywistym i naturalnym. Przestała jednak taką być w momencie wcielenia Warmii do państwa pruskiego. Od tego momentu polscy Warmiacy stali się mniejszością narodową wśród niemieckojęzycznej ludności Królestwa Prus...

Tożsamość polskich Warmiaków

Ziemie południowej Warmii w XVI wieku zostały skolonizowane przez przybyszów z Polski. Jednakże o „kulturze polskiej” na tym terenie, o jej świadomym podtrzymywaniu i kultywowaniu, możemy mówić właściwie dopiero od czasów I rozbioru. Wcześniej bowiem, od II pokoju toruńskiego, cała Warmia wchodziła w skład Rzeczpospolitej, a zatem kultura polska na tym terenie była czymś oczywistym i naturalnym. Przestała jednak taką być w momencie wcielenia Warmii do państwa pruskiego. Od tego momentu polscy Warmiacy stali się mniejszością narodową wśród niemieckojęzycznej ludności Królestwa Prus.

Czytaj więcej: Tożsamość polskich Warmiaków

Strój polskich Warmiaków

Strój warmiński

Jednym z najbardziej charakterystycznych przejawów kultury ludowej, chłopskiej, jest strój. Dawniej każda polska dzielnica posiadała w kwestii ubioru odrębne zwyczaje i upodobania, wynikające z lokalnego kolorytu, zmieniających się mód, jak i kontaktów z innymi narodami, dzielnicami, czy stanami. Także i polski lud warmiński ubierał się charakterystycznie i odmiennie, niżeli Polacy ze Śląska, Podkarpacia, czy Małopolski. Pisząc "strój ludowy" mamy tu na myśli ubiór ludności chłopskiej. Polski strój szlachecki cechował się większą jednolitością i nie różnił się tak bardzo w zależności od regionu.

Zwięzły i rzeczowy opis typowych elementów stroju ludowego na Warmii dał ksiądz Walenty Barczewski. Zgodnie z jego słowami, XVIII i XIX-wieczni polscy warmińscy chłopi najchętniej ubierali się w długie, modre, fałdziste suknie lub krótkie, modre waniki ze stanikami. Noszono powszechnie koszule z grubego, białego płótna, zaś w święta takież koszule, jednak z płótna delikatniejszego. Na koszulę chłopi nakładali tzw. półkoszulek, wykonany najczęściej z czarnego sukna. Spodnie noszono parciane, czarne lub niebieskie, zaś w święta nakładano spodnie sukienne, czarne lub granatowe. Osobny element męskiego stroju warmińskiego, nie używany na co dzień, lecz jedynie na szczególne okazje, stanowiły kamizelki. Były one, zgodnie ze słowami A. F. Klonowskiego, niebieskie, granatowe, ciemnoczerwone zielone, brązowe, a w niektórych wsiach szyto je z sukna tkanego w drobne prążki. Na wierzch takiego stroju narzucano sukmanę, zwaną na Warmii sukmanem.

Bardzo okazale i kolorowo prezentował się strój niewieści. Kobiety nakładały na głowy twarde czepki (mycki) z bogato pozłacanymi dnami i szerokimi jedwabnymi wstęgami (snurkami) lub miękkie, małe czepki obwinięte jedwabnymi kitajkami różnego koloru. Suknie, zwane na Warmii kitlami, szyto z tkanin w drobne kratki, w dwu lub czterech żywych kolorach (np. czerwono-zielone). Do codziennych zajęć szyto koszule z długimi rękawami z lnianego pacześnego płótna bielonego. Na te koszule kobiety nakładały tzw. westki (kamizelki) z czerwonego drelichu lub sukna. Tegoż sukna używano też do wyrobu tzw. jubki, czyli luźnego kaftanika z długimi rękawami.

Wraz ze zmianą obyczajów, powolnym otwieraniem się Warmii na świat (zwłaszcza po budowie sieci kolejowej w II poł. XIX stulecia), zmieniała się i ludowa moda. Za czasów księdza Barczewskiego opisany wyżej ubiór przeciętnego warmińskiego chłopa był reliktem przeszłości, strojem, w którym paradowali już tylko starsi Warmiacy. Idące bowiem za modą, "nowoczesne" Warmianki, najchętniej ubierały się wówczas w białe wiązane na głowach chusty, do tego zakładały zwykle jednolite, czerwone lub niebieskie suknie. Panowie zaś chętnie zaczęli nosić różnego fasonu kapelusze.

Łuczywa sia mózić po warmijsku

Dialekt warmiński powstał w wyniku wymieszania się różnych gwar polskich, którymi mówili osadnicy kolonizujący południową część biskupstwa przede wszystkim w XVI stuleciu. Były to głównie gwary chełmińsko – dobrzyńskie, oraz mazowieckie. Z czasem, w wyniku izolacji od reszty gwar polskich, dialekt warmiński przestał ewoluować i nie podlegał przemianom, które miały miejsce w pozostałych częściach porozbiorowej Kongresówki. Stąd zachowanie w gwarze warmińskiej wielu średniowiecznych archaizmów leksykalnych i historycznych cech gramatycznych, oraz obecność wyrazów i zwrotów niespotykanych na innych terenach zamieszkałych przez ludność polskojęzyczną. Trafnie ujął to Walenty Barczewski, pisząc: [...] mowa Mazowsza pogranicznego, w Kongresówce mając mistrzów, kształciła się dalej i postępowała z czasem, warmijska zaś pozostała na tym samym stopniu, który zajmowała przed 350 latami. Z tego powodu gwara warmińska jest szczególnie cenna dla współczesnych badaczy dawnego języka polskiego.

Czytaj więcej: Łuczywa sia mózić po warmijsku

Warmińskie przysłowia

Kultura każdej zwartej społeczności wiejskiej zamieszkującej wspólnie pewien obszar, wraz z upływem czasu wykształca zespół własnych wartości, przekonań, tradycji, tworzony w oparciu o specyfikę swego regionu, jak i wpływy zewnętrzne. Efektem tych procesów jest „kultura ludowa”, obejmująca wszystkie dziedziny życia danej społeczności lokalnej. W skład kultury ludowej wchodzi również charakterystyczny dla danego regionu zbiór „mądrości ludowych”, wyrażanych najczęściej w krótkiej formie wierszowanej – są to przysłowia, nie bez powodu zwane „mądrością narodów”. Wybitny znawca literatury, Kazimierz Brodziński, pisał:

Jak pieśni są po większej części historią ludu, tak przysłowia i przypowieści stanowią zasady jego praktycznej filozofii, które dobrze pojęte, upowszechnione, więcej dla powszechności są częstokroć użyteczne niżeli zgłębiania metafizyczne i obszerne o moralności traktaty. Są to owoce długimi wiekami wywite, prawdziwie zasilające i każdemu dostępne.

Czytaj więcej: Warmińskie przysłowia