• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Wstęp

Zakończenie I wojny światowej przyczyniło się do odzyskania niepodległości przez Polaków - narodu bez państwa. Również uświadomieniu narodowo polscy Warmiacy zaczęli żywić nadzieję, ze ziemie, które niegdyś rozkwitały w ramach Rzeczpospolitej, znów staną się częścią Polski. Niestety, były to nadzieje płonne. Warmia nie tylko nie przypadła II Rzeczpospolitej, ale już wkrótce ruch polski na Warmii zyskał nowego, rosnącego w siłę wroga - partię nazistowską...

Plebiscyt

Zakończenie I wojny światowej klęską tych potęg, które przyczyniły się do rozbiorów, rozbudziło w narodzie polskim nadzieje na odzyskanie niepodległości. Jednocześnie pojawił się problem w stosunku do tych ziem, do których zgłaszali pretensje tak Niemcy, jak i Polacy. Taką ziemią była też i Warmia – zamieszkana od stuleci przez obydwie nacje, mające tu swoje korzenie, tradycje i czujące się „u siebie”. Dlatego na terenach Warmii, zgodnie z postanowieniami Traktatu Wersalskiego, miano przeprowadzić plebiscyt, w którym ludność wypowiedziałaby się w sprawie przynależności tych ziem do państwa niemieckiego, lub nowopowstałego państwa polskiego.

Plebiscyt w Olsztynie

Plebiscyt w Olsztynie

Czytaj więcej: Plebiscyt

W cieniu swastyki

Upojeni triumfem działacze niemieccy nie zakończyli terroru z chwilą wygrania plebiscytu. Rozpoczęli zemstę na tych Warmiakach, którzy nie wyrzekli się swych propolskich sympatii. W Olsztynie bojówki niemieckie zdemolowały polski konsulat. Mnożyły się gwałty i napady na polskie kobiety. Polaków bito, wyrzucano z pociągów. Po obu stronach byli zabici. Wielu czujących się Polakami Warmiaków wyemigrowało wówczas do Polski. Panowały nastroje zniechęcenia i przygnębienia, wielu dawnych działaczy nie widziało sensu w kontynuowaniu swej walki.

Czytaj więcej: W cieniu swastyki

Szkoły polskie

Skutecznym narzędziem oporu wobec germanizacji i solą w oku władz niemieckich były polskie szkoły. Powstawały one jeszcze przed plebiscytem. Otwarto wówczas polskie placówki edukacyjne m.in. w Gietrzwałdzie, Worytach, Nagladach, Różnowie, Gryźlinach, Butrynach, Ramsowie, Bredynkach, w sumie 17 polskich szkół. Pomimo likwidacji tych placówek oświaty po plebiscycie, działacze polscy nie ustawali w dążeniu do ponownego wskrzeszenia polskiego szkolnictwa na Warmii. W roku 1921 zawiązano w Olsztynie Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmię. Władzom przedłożono również petycję wzywającą do wydania zgody na wprowadzenie do niemieckich szkół nauki języka polskiego, oraz lekcji religii prowadzonych po polsku. Władze wyraziły zgodę. Jednocześnie nie ustawano w dążeniu do uzyskania pozwolenia na organizowanie osobnego, prywatnego szkolnictwa polskiego.

Pamiątkowa tablica na budynku polskiej szkoły w Worytach

Pamiątkowa tablica na budynku polskiej szkoły w Worytach

Czytaj więcej: Szkoły polskie

Epilog

Oprócz zamknięcia szkół polskich, w chwili wybuchu wojny władze hitlerowskie natychmiast zlikwidowały wszelkie przejawy polskości na ziemiach południowej Warmii. Już w miesiącach poprzedzających wrzesień 1939 roku bez podania przyczyn często konfiskowano cały nakład „Gazety Olsztyńskiej”, zabraniając jednocześnie wydania nowego nakładu po konfiskacie. Szykany te nasiliły się zwłaszcza ostatniego lata, w którym mieszkańcy Europy mogli cieszyć się pokojem. 1 września 1939 roku gestapo otoczyło budynek „Gazety Olsztyńskiej”. Maszyny drukarskie wraz z wyposażeniem drukarni, jak i zapas papieru oddano przedsiębiorstwu Haricha, drukującemu „Allensteiner Zeitung”. Cały zasób księgarni, archiwum redakcyjne, roczniki „Gazety Olsztyńskiej” i innych polskich czasopism przekazano do fabryki papieru na przemiał. Po pewnym czasie, chcąc ostatecznie wymazać z kart historii sam nawet fakt istnienia polskiego ruchu na ziemi warmińskiej, rozebrano budynek – siedzibę pisma i drukarni (obecnie przed niewielu laty odbudowany), a na jego miejsce, by dodatkowo poniżyć polskich Warmiaków, postawiono miejski szalet.

Tablica z nazwiskami działaczy polskich zamordowanych przez hitlerowców

Tablica z nazwiskami działaczy polskich zamordowanych przez hitlerowców

Czytaj więcej: Epilog