• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Kościoły Warmii

Kościoły gotyckie, barokowe, neoklasycystyczne...

Czerwień gotyckiej cegły, kamienie polne i głazy fundamentów kościołów i zamków, wtopione w morenowe wzgórza i zieleń, są niezbywalnym i naturalnym krajobrazem dziedzictwa kultury Warmii. Kościoły Warmii są także utrwalonymi od wieków znakami jej przestrzeni duchowej. Odnajdując tożsamość Warmii i zbiorową pamięć pokoleń jej mieszkańców zawsze dotkniemy katolicyzmu jako symbolu historycznej i religijnej, duchowej odrębności tego kraju i ludzi. Odróżniał on przybyszów z chrześcijańskiej Europy od "pogańskich" Prusów w średniowieczu, trwał w Księstwie Biskupim otoczony protestanckim sąsiedztwem od czasów reformacji. Był podstawą autonomii Warmiaków, także polskiego sprzeciwu wobec germanizacji w XIX wieku, i przeszkodą w bezdyskusyjnym włączeniu Warmii w nacjonalistyczną ideę wschodniopruskości w XX wieku. Dziś wiele z kościołów, kapliczek wymaga troski konserwatorskiej, właśnie jako warunku zachowania dziedzictwa kulturowego i krajobrazu naturalnego Warmii.

Architektura Warmii rozpoczyna się od późnośredniowiecznego gotyku niemieckiego. Adaptowany na warmińską wieś w stylu surowym, prostym, jakby "ociężały", nazywany bywa gotykiem wiejskim. Pierwsze kościoły z XIV wieku w tym typie, zwane też "kościołami salowymi", budowano według jednego wzoru: bryła kościoła niezbyt wielka, z jednolitą przestrzenią wnętrza - prostokątną salą bez podziałów. Ściana prezbiterialna zawsze zwrócona jest na wschód. Nie budowano kościołów od razu z wieżami. Przystawiano je do bryły później ( tak jak w Olsztynie - ukończono ją dopiero w 1596 roku). Wiele wiejskich kościołów do dziś zadawala się wieżą drewnianą ( np. Nowe Kawkowo).

Kolonizacja południowej Warmii przypada na połowę XIV wieku. W latach 1343 - 1353 powstawał kościół Św. Jakuba w Olsztynie. W komornictwie olsztyńskim Kapituła wyznaczała uposażenie kościołów i proboszczów w aktach lokacyjnych wsi. Niektóre kościoły już istniały, inne były w trakcie budowy, inne zaplanowano. I tak zaplanowane powstawały w: 1345r.- Jonkowo (Jonkendorf), 1352r. Klewki, Gietrzwałd, 1358r Gryźliny, 1363r. Bartąg (pierwsza wzmianka w 1348r ), Sząbruk, Brąswałd, 1366r - Dywity (Diwitten), 1380r - Nowe Kawkowo (Neu Kockendorf).

Przyjęto, iż jeden kościół służył będzie mieszkańcom 2. wsi (wówczas zakładano średnią liczbę mieszkańców wsi na 300 osób). Kapituła nie planowała początkowo w aktach lokacyjnych budowy kościołów w innych wsiach komornictwa. Jednakże jeszcze w XV wieku konieczna była budowa kościołów w Purdzie Wielkiej, Klebarku Wielkim, Wrzesinie, Butrynach. Kościół w Gutkowie powstały w końcu wieku XV założony był jako filia olsztyńskiej parafii Św. Jakuba.

Najazdy Litwinów, wojny polsko - krzyżackie, wieków XIV , XV, XVI, pożary, dewastacje zatarły często pierwotny gotyk i wnętrza warmińskich, wiejskich kościołów. Szczególnie w wieku XIX, gdy zamożne chłopstwo warmińskie stać było na wsparcie rozbudowy, przebudowy kościołów. Dobudowywano do starych brył nawy boczne i podłużne (Sząbruk, Purda Wielka, Gietrzwałd, Bartąg) zmieniając kształt brył budowli i ich pierwotny charakter. Pojawiła się wówczas mieszanina stylu neoromańskigo i neogotyckiego (Brąswałd, Dywity). W Brąswałdzie witraże kościelne to wizerunki królów i świętych polskich - też symbol ówczesnej polityki społeczności płd Warmii.
Marian Juszczyński

ImageImage

Kościoły Warmii - Gmina Jeziorany

Franknowo

Zespół kościoła parafialnego

ImageImage

Kościół p.w. św. Stanisława i św. Katarzyny Zbudowany w latach 1746 – 1751. Po zawaleniu się sklepień w 1843 r. obniżono mury o 13 stóp i założono drewniany strop. Barokowy, orientowany, murowany z cegły z otynkowanymi wnękami i obramowaniami okien oraz szczytem zachodnim. Wnętrze przykryte pozornym sklepieniem kolebkowym. Nad wejściem do kruchty barokowa tablica kamienna z napisem dotyczącym budowy kościoła przez biskupa S.A. Grabowskiego z herbem fundatora. Ołtarz główny barokowy, tabernakulum późnobarokowe, ołtarze boczne rokokowe, empora i balustrada chóru muzycznego klasycystyczne. Ambona, posągi: Wiary, Nadziei, Miłości i Męstwa z XVIII w. Tablica z 1752 r. upamiętniająca poświęcenie kościoła przez biskupa Grabowskiego.

Czytaj więcej: Kościoły Warmii - Gmina Jeziorany

Kościoły Warmii - Gmina Jonkowo

Jonkowo

Kościół parafialny

Image

Pierwszy kościół powstał ok. 1345. Konsekrowany ku czci św. Jana Chrzciciela w 1580 przez bpa Marcina Kromera. Po rozbudowie powtórna konsekracja w 1789 przez bpa Ignacego Krasickiego, po gruntowej konserwacji i dalszej rozbudowie. Ostatnia przebudowa i dekoracja wnętrza w 1914r. Obecny kościół nie jest jednolity stylowo. Posiada elementy późnogotyckie, renesansowe, barokowe oraz neogotyckie. Nad szczytem wsch. wieżyczka z sygnaturką i hełmem barokowym zwieńczonym chorągiewką z datą 1787. Sklepienie nawy głównej z barokową polichromią z XVIII, do której dostosowano ornament wykonany w 1914, nowej części kościoła przez Ferdynanda Busch'a. Ołtarz główny z XVIII rzeźbiony w drewnie, 2- kondygnacyjny ze zwieńczeniem przedstawiającym Chrystusa w otoczeniu aniołów. Ponadto w ołtarzu obraz św. Piotra, pędzla Jana Rudkowskiego z Dobrego Miasta i rzeźby św. Piotra i św. Pawła. Ołtarz boczny lewy klasycystyczny z pocz. XIX z barokowym krucyfiksem w środku. Ołtarz boczny prawy również klasycystyczny z pocz. XIX z obrazem chrztu Chrystusa. Ambona barokowa z XVIII. Obrazy św. Michała Archanioła, Madonny z dzieciątkiem i Zwiastowania z XVIII. Dwa krucyfiksy z XVII. Zabytek.

Czytaj więcej: Kościoły Warmii - Gmina Jonkowo

Kościoły Warmii - Gmina Kolno

Kolno

Zespół kościoła parafialnego

Kościół p. w. Trzech Króli i św. Anny

ImageImage

gotycki z drugiej połowy XIV w., w 1880 (1890) r. rozbudowany – dobudowa transeptu, prezbiterium z zakrystiami oraz wieży z kaplicami i kruchtami po bokach. Orientowany na planie prostokąta, o ceglano-kamiennym wątku murów, ze skarpami w narożnikach. Sklepienie kolebkowe, malowidła z początku drugiej połowy XX w. Wyposażenie wnętrza głównie barokowe z XVIII w. Dwa barokowe konfesjonały oraz klasycystyczny konfesjonał i ambona z 1830 r. Krucyfiks z drugiej połowy XVII w. i drugi z XVIII w.

Czytaj więcej: Kościoły Warmii - Gmina Kolno

Kościoły Warmii - Gmina Olsztynek

Kurki

Kościół ewangelicko – augsburski

ImageImage

Wzniesiony w XVIII w stylu barokowym. Spalony wewnątrz pod koniec XIX, przebudowany na początku XX. Murowany, otynkowany, z dachem dwuspadowym, krytym dachówką. Wieża kwadratowa, murowana zakończona hełmem kopulastym. Wystrój wnętrza, skromny, współczesny. Zabytek.

Czytaj więcej: Kościoły Warmii - Gmina Olsztynek

Kościoły Warmii - Gmina Pieniężno

Łajsy

Image

Kościół parafialny p.w. św. Mikołaja. Gotycki, z barokową wieżą. Początkowo salowy, wieloosiowy na planie prostokąta z wieżą od strony zachodniej Pierwotne założenie kościoła z XIV w. Z tej najstarszej części budowli do dziś pozostała nawa i dolne partie wieży; poprzez stulecia kościół podlegał licznym remontom i przebudowom - wieżę rozbudowywano kilkaukrotnie - pod koniec XVI w., w początkach XVIII w., nadbudowywana w latach 1731- 43. w latach 1905-1909 dobudowano nowe prezbiterium, zakrystię, podniesiono również o 5 m. wieżę. W roku 1945 kościół częściowo zniszczony, po wojnie odbudowany do dzisiejszej postaci.

Kościoły Warmii - Gmina Purda

Butryny

Kościół parafialny p. w. św. Jakuba Apostoła Starszego

Image

Kościół z 1689 – 1724 r. W latach 1887 – 1888 (po pożarze w 1886 r.) odbudowany i przebudowany w stylu neogotyckim, wieża ukończona w 1934 r. Budowla salowa na rzucie prostokąta z szerokim, płaskim ryzalitem w elewacji wschodniej. W ołtarzu bocznym obraz św. Antoniego z Dzieciątkiem z XVII w. w srebrnych sukienkach. Monstrancja z XVII w. z herbem i sygnaturą Z. I. S. C. V. Relikwiarz rokokowy św. Antoniego z Korca na Wołyniu.

Czytaj więcej: Kościoły Warmii - Gmina Purda