• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

W. Barczewski - Geografia polskiej Warmii

Geografia polskiej Warmii

Południowa (Polska) Warmia

Polska Warmia zawiera powiat olsztyński z miastami Olsztyn i Wartembork i część powiatu reszelskiego z miastem Biskupcem i 27 parafiami. Jest to mniej więcej trzecia część właściwej Warmii. Polscy biskupi mieszkali swego czasu na zamku w Licperku. Ziemia na polskiej Warmii jest bardzo urodzajna, wydaje hojnie pszenicę, żyto, jęczmień, owies, len, groch, kartofle, warzywo, poniekąd piaszczysta i bagnista zdatna chyba dla łubinu (lupyny), seradeli, torfu, to znów urozmaicona pagórkami, lasami, łąkami, jeziorami.
Trzy strugi: Pasaria pod Gietrzwałdem, Łyna pod Olsztynem, Wadąg, u starych Prusaków Szczulik czyli Pisa, pod Wartemborkiem pobierają wody zdrojów, jezior i bagien, unosząc je przez Zatokę Fryjską do Bałtyku. Lasy i gaje ogromne i małe, królewskie nadleśnictwa: Kudypy, Smolniki (Piecki), Ramuk, Purda, Sadłowo, miejskie: dwa olsztyńskie, jeden wartemborski, trzy biskupieckie, niezliczone wiejskie, gburskie i szlacheckie wydają nieoszacowane bogactwa drzewa, torfu i zwierza. Jeziora na polskiej Warmii wprawdzie nie tak wielkich rozmiarów i nie takiej ilości, jak na pogranicznych Mazurach, ale jednak mnóstwo ich ukrywa w sobie coraz to nowe skarby ryb i raków. Słusznie więc i do naszej Warmii stosują się słowa Klonowicza:

Ryb też dostatek, prawie dobrej wody
Rodzą jeziora, stawy, rzeki, brody
.

Oto znaczniejsze: Śledynek, Mosąg pod Brąswałdem, Buchwałdzkie, Stymbarskie, Pupkowskie, Gamerskie, Łabędź pod Wołownem, Balęskie, Rentyńskie czyli Gilbink pod Gietrzwałdem, Linówko i Giedajskie pod Sząbarkiem, Szelągowskie, Redykajnskie, Dywickie, Ukiel pod Gietkowem, Długie, Kort i Szkanda pod Olsztynem, Bartężkowe, Kielarskie, Gągławskie, Mały i Duży Kiepik i Jagielek pod Bartęgiem, także w parafii bartęskiej i sząbruckiej wielkie Jezioro Tomaszkowskie, czyli Wulpink z siedmiu wyspami, z których największe Urbanka i Herta, ostatnia połączona promem z brzegiem w Dorotowie. W bitwie pod Dorotowem w końcu sierpnia 1914 utonęło tu wielu Rusków, tak samo i w następnych większych jeziorach Pluskowskim i Łańsku. Pograniczna Pasana przechodzi przez jeziora Wymojskie i Sarąg. W Ramuckich Borach jeziora Ustrych i Jełguńskie, w nadleśnictwie purdzkim Mała i Duża Czerwonka, Mendryńskie, Kośno, Purdzkie, Kamy czyli Kiemny, Serwent i Wardąg. Pod Klewkami są jeziora Linowskie i Klebarskie, pod Wartemborkiem Wadąg czyli Starowartemborskie, Umląg, Szwentajn, Kiermas, Arysz, Pisa, Ar, Dłużek, Tumiańskie, Bartółtowskie, Dobręskie (Debrong), Ramsowskie, nareszcie pod Biskupcem wielki Dadaj z czterema wyspami, Rochlawskie, Raszęskie, Nalcz, Kraks, Pudlęskie, Stanslewskie (Jemuń), Stryjewskie, Węgojskie i Biesowskie i inne pomniejsze. Nazwy pól, łąk, gór, gajów, bagien, oparczysk. Przed separacją około roku 1830 były pola wspólne w stukach podzielane na sztuki, przeczę, dłużę, działy, były wspólne lasy wiejskie, wspólne pastwiska (paśniki), wspólne wyganianie, paszenie bydła, obrabianie lnu w rasztubach za wsią (Brechstube — szopa do tarcia lnu na cierlicach i pocieraczkach) itp. Ludzie mieszkali we wsi, na polach nie było żadnych mieszkań. Stąd potrzeba było dla łatwiejszego porozumienia się dalekie pola, łąki, lasy należące do jednej wsi osobnymi obdarzyć nazwami, które i po separacji pozostały w ustach ludu. Wiele takich nazw sięga czasów staropruskich. Niektóre się powtarzają niemal w każdej osadzie, jak Przeczę (poprzek sztuk lub długich lech), Dłużę, Na Sztukach, Na Działach (były to dodatnie udziały), W Gaju, Na Rogatkach, W Bukowinie. Na [w] Zapowiedzi (laski, oparczyska w niedostępnych grzępach), Gieleki (duże torfisko z małym laskiem), Dwórznice, Kujawy, Daba (wąska, długa łąka), Szyja, Zamkowa Góra, Pod Rasztub (przysłowie: mieszka licho jak w rasztubzie), Złotocka, Ptasia Góra, Jeziorko, Karaśnik, Wilcza Parowa itp. Inne zaś właściwe, jak: Bażęgi (oparczyska zawierające torf i margiel), Lipniak w Brąswałdzie; Orzołek i dąb Napoleona w Bairkwedzie: borek Zapowiedź w Spręcowie; Bajków Dół, Galeria, Dąbrowa w Buchwałdzie; Gielduba, Prompel, Orzołki, Berbery (las, góry, doły, bagno) w Kajnach; Korpela, Niesławy, Domna Łąka w Redykajnach; Krumzy (łąki jeziorne) pod Starym Dworem; Polko (Schlachtfeld za Napleona) i torfaki między Jonkowem a Warkałami; Rasztuby: dwie w Wołownie, jedna po Pelnik, druga od Stękiny; Kapuśniaki w Gietrzwałdzie koło Gilbinka; Księża Góra, Mec, Kujawy, Glinki, Plebańskie Łąki, Plebańskie Olszaiki, Egipt (las) w Bartągu: Gaj (pola), Dębniak, Upajny, Klasztuki, Osiny, Chuda Łąka, Piniwisła, Separantka, Barbuta, Brzozówki, Chojniak (góra), Choinowe Bagno, Kipsija (Kópjik) — torfowe bagno, Rokoczak, Nacpele, Kosmacz, Świnie Bagno w Dorotowie; Ostrów (wyspa) na Wulpinku. Kiezów Róg, Świński Kąt, Duby, Diabla Góra, Owna Góra, Majdowskie Góry (mówi się na całe górzyste pole w Majdach); Księże Pole, Działy, Duże Łąki, Chuda Łąka, Rozgart, Daba, Szyja, jeziorko Gieleki w Jondorfie; jezioro Wulpink (50—60 włók) z półwyspem Ręczą Kępą i brzegami: Wiejski (Zieski) Kąt, Komityja — po zniżeniu jeziora przez komisję zakupione brzegi, gdyż grunt pod wodą fiskalny — Bielniki, Szylów Róg, Rów (Zieski), Jaśków Rów, Wilcza Parowa; pola: Mazur, Biele, Polakowizna, Kadyki, Gaj, Olszak, Gielek, Gruda, Nawęgle, Kowalnia, Mergle w Tomaszkowie. Na Pluskowskie Jezioro pomiędzy Gryźlinami, Pluskami, Orzechowem mówią okoliczni Pluszne.

Przechodzimy do parafii butryńskiej, najrozleglejszej na Warmii, dla licznych jezior i ogromnych lasów — poprzednio [na]zwanych — wzdłuż od Mendryn do Łańska pięć mil, dlatego odłączono [w roku]
1903 orzechowski kąt pomiędzy Plusznym a Łańskim, skąd mieli ludzie przeszło dwie mile do kościo-
ła i utworzono nową parafię orzechowską. Dla ewangelików założono przed dwudziestu kilku laty osobny
kościół w Nowej Wsi, Nowa Wieś założona w 1820 roku razem z Łabuchą pod Biskupcem, dokąd ewan-
gelików kolonistów sprowadzono w czysto katolickich okolicach. Nowa Wieś zalana została wodą w 1855 roku, tak że przez dwa lata tylko łódką do domów przedostać się można było. Ludzie w ten czas dużo
biedy wycierpieli, choć ryby przede drzwiami łowić mogli. Dopiero po dwóch latach wykończono kanał do Łajsu przez Przykopskie Pole. Na Przykopskim Polu dawniej biskupi warmijscy stawali ze swą świtą, jadąc z Warszawy do Licperka. Wielkie moczary i torfiska pomiędzy Nową Wsią, Jaśniewem i Przykopem, zalane dawniej, obecnie osuszone kanałem do Łajsu, jeziora już za warmijską granicą. Ponieważ tu pomiędzy mazursko-polskimi ewangelikami dużo warmińskich katolików mieszka, dodamy niektóre nazwy tamtejszego pogranicza na Mazurach. Góry: Zawady, Zaskwierki; lasy: Łajsowski, Bałdzki, nadleśnictwo Hartigwałd; jeziora: Małsewskie, Dłużnica (Dłużek), Kośno, Łajs (Łajskie), Bałdzkie Jeziorka, Jachty, Konopno, Zdręczno, Gim pod Zgniłochą, Gimek, Łabuń, Sembruch, Czarne, Priam, Kuchnia, Kalbruch, Krzywek Mały i Duży, Dębie Piecki i pod Kurkami Mały i Duży Sarąg i Mały i Duży Kiernoz.

Na Warmii przed Kurkami, w kącie pod Ząbiem są Ząbskie Bagna i opodal Żabia Chudek i Orzechowskie
Jezioro, w borach: Dzierzguńskie, Gałek, Oczko, Kaletskie i Młyńskie bagna przy Mendrynach. Aby mieć robotników leśnych dla tych wielkich lasów, sprzedał fiskus w 1825 roku kawał lasu nad traktem z Butryn do Olsztyna dla założenia wsi Pokrzyw. W 1830 roku podzielono w tym samym zamiarze Kaletkę na dwie wsie: Starą Kaletkę i Nową Kaletkę i zamieniono dla wygody z fiskusem niektóre pola (wymiary, Scheffelplatze)tak, że powstały w 1848 roku pod lasem Nowe Butryny dla miernej ziemi Chabrowem, Chabrówkiem, Chaberkowem zwane. Butryny nad granicą mazurską otrzymały przy separacji w roku 1847 dwie trzecie pól i jedną trzecią lasu, który obecnie po większej części wycięty. Wielkie oparczysko Biel, laski: Borek, Właski, Wiejski na pola zmieniono; Księży Las około 200 mórg i pola: Włazy, Kożuchy, Olszyny, W Pólku; we wsi są trzy stawki: stawek na Księżym Polu, Melcuch, Kręgielnia, Duże i Małe Stawy i Olszyny (obecnie łąki), Olszak (torfak), Księża Woda (gdzie len grążą) i zdrój: Kazuby i Gradowy. Za wsią Ptasia Góra i Złotocka na Bałdzkim Polu za Butrynami.

W lesie opodal Rusi znajdziesz Więdugę, pod lasem Muchorowo (dla lekkiej roli), nad Łyną Sojkę
i śluzę Ustrych. Dalej w borze pod Mazuchami łąki Dziubiele i Wilczą Jamę, za Wygodą ,,Obiad" — miej-
sce pod wielką choiną, pod którą jakiś król (Napoleon) obiadować miał. W Kabornie: Stuki, Przeczę
(wysokie i niskie), Dwórznice, Łazówki, Kujawy (teraz do Klewk), Storzyski, Zdrojówki, Marchwiuki,
Ogrodawki, Gazówki, Bagnówki, Zapowiedź; w Linowie: Kołowrót, Piaskowe Wądoły (dla zachowania kartofli), Pólko, Żuławki, Siedliska, Kierz (lasek), Chełstowo, Mostkowe Pole; łąki: Biele, Zameczek,
Żabieńce, Siedliska, Jeziorka, Lipniaki, Czarne Bagno, Porbadnik; w Klewkach Pólko. W Klebarku masz: Pupstramy, Borek, Kurwik (dawniej jezioro, teraz łąki), Zdrojówki, Bocianek, Złotą Łączkę, Biele, Bielowe Bagno, Skrzynkę, Orleszki (Olszyny), górę Kropelkę i wyspy Lipniak Mały i Duży, Karpę w Klebarskim Jeziorze; Kiestrój (spuszczone jezioro, obecnie wspaniałe łąki z kanałem pomiędzy Silicami i Skajbotami), pola Linówko i Wysmukłe i lasek Dębniak; w Wójtowie: Pupiki, Marchwiaki, Rogostki (pola) i bagno Kociołek. W tej okolicy dokonano różnych melioracji przez wysuszenie jeziora Kiestrój i zniżenie Klebarskiego Jeziora Kanałem Klebarskim i wprowadzenie strugi Kośno do kanału Kiermas przez jezioro Umlęg Kanałem Elżbiety na Kaplityny do Wadąga. Dawniejsza struga Umląg jest teraz tylko rowem, jezioro Wadąg ma półwysep Pelnogę. Las Kaplityniak obecnie po większej części wycięty i zamieniony na pola i łąki. W roku 1807 kaplityniacy zmuszeni byli dla odpłacenia długów wojskowych las ten dać w zastaw miastu Wartembork. Nadto w Kaplitynach było bagno Pelka (teraz Sucha Rola) i góra Brzeźniak. Lęgajny dostały niedawno osobny dworzec przy torze toruńsko-wystruckim. W Jeziorku Lęgajnskim są dwie wyspy, z których druga powstała przy sypaniu wysokiej tamy pod tor kolei żelaznej. Góry (pod Kaplityny) Piaskowa i Szubienica. Przy Zapowiedzi w polu stoi Maćkowa Kruszka (grusza). Lasy: Zapowiedź (pod majątek czyli Małe Lęgajny) Mała i Duża, Stuczki, Dodatki (tam od wielu lat mieszka pustelnik w pięknym domku), Ciemiak Kupny i Pański (pod Szypry). Pola: Gajowe, Rasztubne, Frajty (nad drogą do Małych Lęgajn), Piaski, Jeglijne, Polko, Karczmarka, Ryki, Dwórznice. Bagna: Żelazne, Żydowe (pod Małe Lęgajny), [gdzie] Żyd w dawnych czasach zbłądził z drogi, zarwał się z końmi i utonął, teraz są tam łąki, Kociołek pod Kaplityny (tu się woda zbiera z pól i ginie w piasku), Olszowe Bagno (olszynami obrosłe), Wygorzałe (torfak się wypalił, bagno spuszczono i założono łąki), Świńskie Bagno i Karczma (gdzie niegdyś wolarze woły poili w środku wsi). Łąki: Pod Szubienicą, Duże, Długa, Torfowa, Kąty: Mały, Średni, Duży, Byczy Kąt (dla tego, który wiejskiego byka chował), Artwesy (Małe i Duże), Sewesy, Mechacz na jeziorku. Pastwiska są miejscami wyborne.


Tu zwierza dosyć, tu bydło rogate,
Tu woły tuczne i owce kosmate
Pasą się w łąkach jałowice tłuste
I kozy puste.
Stąd ma gospodarz i sprzężą do pługa,
Stąd ma odzieżą pan i dobry sługa,
Stąd mięso świeże, nabiału dostatek
W mieszek ostatek.

Od Legajn na północ wejdziesz na Małe czyli Nowe Maruny, żartobliwie Biedowem, Muchorowem zwane — dawniej może słusznie, ale obecnie przeciwnie, bo i tu

gęsi moc wielka w łęgu szczebiotliwych,
Kaczek łakomych, „gulanów" krzykliwych.
W domu obfitość sadowi się wszędzie
Kurów po grzędzie...
Połcie też w domu z niemałą pociechą
Wiszą pod strzechą.


Małe Maruny w pogańskim ziemstwie Gunlawki założone miały wał obronny, który dziś ma nazwę „Zamek". Nad drogą pod Wartembork stała szubienica, tam gdzie dziś krzyż z figurą Pana Jezusa. W polach są: Przeczę (Pierwsze i Drugie), Stuki, Rozgarty, w łąkach także: Rozgarty, Szaty, Zdroje, Stuki, Długie Bagno, Brzozowe, Pijawki, Smugi, Torfowe Tylne, koło wsi struga Pisa, czyli Szczulik. Majątek czyli Duże Maruny — pięć kilometrów od miasta Wartemborka — niegdyś zamek rycerski, w którym się chronili chrześcijanie przed pogańskimi Prusakami i Litwinami, zniszczony przez ostatnich. Duże Maruny tworzyły dawniej ogromny majątek, do którego Szynowo, Tęguty i Kunckajny należały. Duże Maruny mają 99 włók; pola: Duże Pole, Pod Łapką, Noziny (Nowiny), Biele, Igły, Nowe Pole, Borek; duże łąki: Rozgarty, Smarzowy Piec (gdzie smołę palili), Pogorzela, Stawy, Duży Las, Nowy Lasek; Zamkowa Góra, Bieżą Góra, Mała i Duża Parowa; zdrojowe bagna: Łapka, Smygi, Kępowe, Duży i Mały Kanał, Łapa i Okrągłe Jeziorko pod Lęgajny.
Wartembork, miasto od Olsztyna 16 kilometrów oddalone, pomiędzy strugami Pisą i Kiermasem nad
Stawkiem, który założyli mnisi na dawnych Kapuśniakach. Jeziora: Szyja, Pudomek, Jeziorko. Góry:
Szubienica (gdzie niegdyś skazańców wieszano), Okrągła Góra, Zazdrość, Święta Góra, Wysoka Gó-
ra — dwa kilometry od miasta. Pola: Pod Maruny, Pod Dąbrówką, Pod Łapką, Pólko, Za Rakra, Pod
Folwark, Szyja, Pod Gaj. Za Mnichami, które dawniej należały do klasztoru, dziś do domu karnego:
Falęgi, Różańcowa Włóka — niegdyś [należała] do kapelanii. Łąki: Zazdrość, Trzywiertle, Załawki,
Nowe Stawy, Rytych, Tryfta (pomiędzy miastem a miejską cegielnią, przedtem bagno), Bycze Łąki,
Skowronkowe Łąki, Głębokie Łąki, Garpel, Zgniłe Łąki, Szyje, Piaseczne, Perwinkle, Nad Umlągiem,
Chude Łąki, Kizelwiza, Rozgarty, Jeziorki, Parówki, Gajowe Łąki, Mokier (nad drogą do Lęgajn, na pra-
wo). Lasy i bagna: Gaj, Siedem Włók — po części wycięty — Folwarski, Łąki Strużne (Komorskie), Le-
śnicze, Olszowe, Pod Terkę, Bryteczek, Pod Ujście, Czapeleniec, Czarne Jeziorko, Brzozowe Bagno, Ma-
ły Oryciek. W Folwarskim Lesie mieszka leśnik miejski i jest tam miejsce dla zabaw. W Czerwonym Le-
sie łąki: Nad Strugą, Kąty Szołtyskie, Miejskie, Gulów Kąt, Włóczne Łąki, Kolackie Łąki, Wilcze Bagno,
Małe i Duże Biele; tu mieszka drugi leśnik. Bór, Wielki Las, Przebród, Trzcinki, Parowa, Torfowe
Bagno, Leśnicze Łąki, gdzie trzeci mieszka leśnik. Łapka — las po większej części wycięty i parcelo-
wany; na czterdziestu kilku miejscach założono mniejsze gospodarstwa i utworzono wioskę z osobną
szkołą. Przez środek Łapki leci rów, niegdyś Strużką zwany.

W mieście Wartemborku jest sześć mostów, na jednym figury św. Rozalii i św. Agaty, drugi Most Piaseczny, Krowi Most do cegielni, Trzywiertlowy do Marun, Czerwony Most do Ramsowa, Gipsowski, Zupuński (połowa należy do miasta, połowa do Zupun). Mokiny i Krupoliny: jezioro Umlęczyk; pola: Bolęgi, Onstuki, Magasty, Oberlofy, Sampłatki, Noziny Płostaki, Dołki, Drzewne Rózgi, Stare Pole, Cztery Włóki (należały niegdyś do klasztoru wartemborskiego); łąki: Okrągłe, Borowe, Separackie, Dziadkowe, Głębokie, Nabzina, Gielek, Upałtek pod Krupolinami; bagna: Karaśnik, Stękałowe, Kozie, Sampłatkowe; góry: Kozia Góra, Babilońska, Kasarowa (Koszary), na której w wojnie Krzyżaków z Polakami legowisko dla żołnierzy być miało; pod Krupolinami między jeziorem Kiermas i Kierzlińskim (czyli Mały Arysz, czyli Ar) są ślady dwóch wielkich nasypów, wałów z czasów wspomnianych wojen. Na wałach stali zbrojni żołnierze, strzegąc ukrytych tam starców, dzieci, niewiast i inwentarza żywego i martwego. Kierzliny i Kucbory nad jeziorem Kiełdynek. Wedle starych dokumentów za czasów biskupa Szembeka nazywały się Kierzliny — Duże Kierzniny a Kucbory — Małe Kierzniny. Jeziora pod Bartółty: Omłónek i Masakojtek. Strużki Ar i Kiełdynek wchodzą do Pisy. Pola: Polaki, Lisie Jamy, Arynkowe Stuki, Górne Stuki, Cztery Włóki, Pasterska Łąka, Grodzie, Kątowe Łąki, Torfowe Bagno, Szalonkowe Bagno (szalonki są ciemnomodre jagody podobne do czarnych jagód, ale większe i sprawiają zawrót głowy); Sztukowe Lasy, Kierszliniak, Cztery Włóczne Lasy. Tumiany. Nad drogą do Bartółt Diable Bagno (około pięć mórg). Góry: nad gościńcem pod Wartembork po prawej ręce jest pagórek, na którym znaleziono cmentarzysko pogańskie, jak naprzeciw Zazdrości pod Kielarami. Przy owym pagórku znajduje się Wilczy Dół, gdzie niegdyś wilki chwytano. Między Jeziorem Tumiańskim i jeziorem Pisa jest pięć włók kucborskich należących teraz do Tumian. W tych włókach znajdowało się dawniej jeziorko Mały Świniec. Kiedy spuszczono na Kucborach jezioro Duży Świniec, zginęła woda i z Małego Swińca. I są tam teraz wyborne pola i łąki.

Jecpark (Jedzbark). Osiem kilometrów od Wartemborka. Na środku wsi przy kuźni kamienna chrzestni-
ca (chrzcielnica) od zaginionego tu kościoła. Na zachód od wioski Zamkowa Góra, na której stał piękny
zamek zburzony przez Litwinów w 1364 roku, którego ruiny odmalowano w 1824 roku. Na dwóch innych
górach są wkopane kamienie służące celom wojskowym, jedna pod Prajłowo, druga pod Bartółty. Jezio-
ro Omłunek, Bagno Olszowe i Arskie Łąki. W Odrytach: Dwórznice, Dumnowe, Dłużkowe Pole; jeziora:
Dłużek Mały i Duży; bagna: Niedźwiedziak, Delek i Kępina. Klucznik — jedenaście kilometrów, Podlasy
trzynaście kilometrów od Wartemborka; dla tej odległości przyłączono je do nowej parafii giławskiej.
Michowskie Łąki nad jeziorem Ordą należały kiedyś do klasztoru w Wartemborku. Klucznik przed trzy-
dziestu łaty rozparcelowano, małą wioskę Raks zaś przed czterdziestu laty niemal całą wykupiono dla
majątku Podlasów. Niegdyś Raks należał także do klasztoru wartemborskiego, teraz do Giław.
W ramsowskiej parafii dokonano wielkich melioracji przez spuszczenie trzech jezior i różnych oparczysk jako też przez karczowanie wielu zalesień. Mianowicie wysuszono Ramsowskie Jezioro na żyzne
łąki kanałem podziemnym i dwa inne Dobręskie i Zaginek pod Dobręgiem. We wspomnianym kanale kryli się nasi ludzie podczas ostatniego napadu Rusków. Na dalsze melioracje czekają jeszcze folwarki
Niedźwiedziak i Zimnowo między dwoma jeziorami i Zimnym Bagnem. Nad wielkim Dadajem pod Sząfli-
sem jest półwysep Ostry Kąt z Kręgową Górą. Lasy: Borek pomiędzy Kramarowem a Ramsowem i Bynda
pomiędzy Ramsowem a Wilimsem; za Gipsowem: Ryczybałdy. Od majątku Kiersztanowa (na 1400 mórg) odłączono w nowszych czasach folwark Dębno. W Starym Wartemborku znajdziesz znaki dawnych wojen pod Orzechowem, nad jeziorem Wadąg, czyli Starowartemborskim, podwyższony plac, na którym stary zamek zburzony przez Litwinów stał i szwedzki szaniec. Wielki las darowany do wsi przez króla
Fryderyka nazywają Królestwem. I w Tuławkach znajdują się Zamkowa Góra i bogate niegdyś lasy
pod Otendorf, Tęguty i Gady. W Dąbrówce: Kociołek, Jeziorko, łąki Sfarki, torfaki; las Dąbrowa z wie-
lu dębami; w Sętalu spuszczone i wysuszone na łąki jeziora pod Nowy Wierckub i pod Górne Kapki. W parafii dywickiej w Ugwałdzie: bagno Helga, Jezioro Ugwałdzkie, jeziorko Ciark, Lasikowa Łąka,
pole Dzialiki, las Zapowiedź, Bukowina; w Rożnowie: łąki Stawy pod Spręcowo, Jezioro Roznowskie
wysuszone na łąki, Spławy, Chrapy, Doły, Grabowska Łąka, Głębok, pole Wezgłowie, Kotlina, lasy:
Borki, Leszczynowy; Spławy w Pągach przed kilku laty spuszczone, Dywickie Jezioro zniżone; w Dywi-
tach: Leśne Plany, Stuki, Pasternia (dawniej przed separacją mieszkanie wspólnego pasterza), Nad Hel-
gą, Dębniak, Lipniak, Kiele Maćkowy Kruszki. W Mykach: Balęgi, Przeczę, Kotły; w Zalpkach: Pelnoga, Pólko, Borek, Zdrojowe Łąki; w Sztolpach: Nozina, las Purchel.

W Kieźlinach las: Borek, Grabina, Na Galiku, Pod Ciarkami (tj. szeroka granica cierniem, ciarkami za-
rosła); brzeg jeziora na Likuzach: Pelnoga; w Raszęgu pod Biskupcem: Gębory, Kalkowskie Sztuki, Zło-
ta Góra, Zamkowa Góra, Zapowiedź. Tak widzimy jedne nazwy właściwe okolicom raz i raz tylko zachodzące, drugie często powtarzające się niemal w każdej wsi zwłaszcza przed separacją. Wyliczyć nam jeszcze wypada w nowej w roku 1898 powstałej parafii giławskiej góry, parowy, doły i łąki pod Żaburowem i Gąsiorowem, spuszczone jezioro Krzywek pod Giławkami. Na drodze od Giław do Wartemborka leży (nieurodzajne pole Biedoszki zwane i dalej pod Wały oparczysko Olszyniak i Kaczocha. Na Wałach łąki: Pieczysko, Bielą, Duża i Mała Zalewa, Księżak; brzozak i lasy: Polejk, Duża i Mała Kopania. W Graśku pola: Rasztubnica, Lasek; bagna: Olszanka, Sokolanka, Kalbruch, Zarazowe i Białe Bagno. W Giławach pola: Szerokie, Przeczę, Krzeziny, Dwórznice, Miejskie, Piwnice, Wąskie, Dziesiątnice, Dąbrowne, Iły, Przednie, Zdrojówki, Karaśnice, Rasztubisko; bagna: Głównik, Olszonka, Chojowe, Kaczocha, Czarne, Karaśnik, Kiejkutka, Biele, Brzozóg, Szymazichy, Stawiska; góry: Odrapana, Lisia, Grodzą, Lisionka Mała i Duża, Grobla.

Giławy siedzą nad dużym jeziorem Serwentem jakby gliniana oaza w piaskach okolicznych pod Graśkiem, Wesołowem i Prajłówkiem. W parafii purdzkiej pola w Purdzie: Serwentki, Kawały, Spławy, Gaje, Zastrużki, Warzyce, Okrąg, Barwękle (Bärwinkel czy Parwęgiel — parowy węgiel); łąki: Melcuch, Dzikie Łąki, Paterek; bagno Jeglijak: góry: Dorobisz, Żal. W Prajłowie: łąka Chmielnik; wybudowanie Wysmykłe. W Starym Marcinkowie łąki: Sękacz, Kopańki, Żółte Bagno, Ostrów, Gogólnik, Melcuch, Dzionki, Pogorzałki; las Parki; góra Wieża. W Purdce pole Wykówka; łąki: Zatoka, Długie Bagno, Biel, Kołowrót; las Kościółek.
W parafii biesowskiej, w Biesowie pola: Tramki, Morgowe, Przymiarki, Dębowe, Dwórznice, Lisie Ja-
my, Kowalski Plac, Wądoły, Polko, Krzyż, Kozia Góra, Kozie Łąki, Kozi Raj, Ślepy Ostrów, Biel; lasy:
Pogorzałki, Szewcówki, Wajny; w Biesówku: Kamienica, Dąbrowy. W Zerbuniu: Robacznik, Stóżesz, Niedźwiedzieniec, Tadarówki, Purzyczki, Osiny, Piecówki, Krypówki, Kalkówki, Podlasek, Perłówki, Parchan, Kołowrót, Brzozowe Bagno, Wielkie Bagno, Zdrojówki. W Wilimsie: Rozgart, Gasa, Gościńskie, Ziolyna,
Zdrojak, Nogawicowe, Dalek, Kłódkowe, Piaseczne, Mostkowe, Mósy, Zapłociowe, Kozia Góra, Bieda; je-
ziora: Małaś, Blaszczyk. W Rotflisie: Kowalskie, Mósowe, Wajny, Myszy Grunt; gaik: Zapowiednik, Klejzackie Pola. W Klejzaku: pola Wajnowe, Stałęgi, Merglak, Lisie Bagno, Strużki, Duże Bagno. Pomiędzy Łabuchą, Klejzakiem i Rejewem są także torfowe moczary na 250 mórg obszaru i poniekąd spuszczone pastwiska dla bydła. W Stańslewie pod Biskupcem, gdzie także od kilku lat jest osobny duszpasterz, melioracja wysuszyła torfowe bagno Mojtynek (200 mórg obszaru), gdzie dawniej ustąpić nie można było. Tak samo pod Bredynkiem w Lesie Zawadzkim są łąki fiskalne (około pótorasta morga), które zaopatrują najlepszym sianem wioski Bredynek, Stańslewo, Stryjewo. Przy Stańslewie las Stary Lustych. Zachodnia część wsi
Bredynka nazywa się Wyłuda, w Stryjewie pole na wschód: Zazdrość. W powiecie olsztyńskim sprzedaje fiskus trawę na jeziornych łąkach na Pelnodze pod Sząfałdem, na Pęglitach, nad Maręgiem, na Przykopskich, na Sętalskich Łąkach, na Dobręgu i Zaginku, na Świętajnie, pod Sabiną, na Bogdajnskich, na Kiestroju i Patryckich Łąkach, na Krumzach, na Buchwałdzkich nad Łyną i na innych. Oprócz fiskalnych melioracji są liczne prywatne, jak w Rożnowie i w Ramsowie, w Dągach itd., tak że gdzie dawniej były jeziora lub moczary niedostępne lub zalane bagna i torfaki, na których szalonki, żórazie, jeżyny lub inne dzikie jagody i chrzęśle rosły, obecnie najżyźniejsze powstały łąki i rola. Szalonki — ciemnomodre, podłużne, duże jagody na suchych torfakach i bagnach, na większych krzach rosną zielono jak czarne jagody. Można je jeść, ale niezbyt wiele, bo sprawiają ból głowy i womity. Ruski je zowią gonobobel.
Żórazie — żurawina, duże czarne okrągłe jagody, rosną na oparczyskach, trzęsawiskach w mchu, u do-
łu biało, u góry od słonka czerwono. Dojrzałe zupełnie czarne (po rusku: klukwa). Lubią je żurawie.
Jeżyny — ciemnoczerwone w zakazach, po rowach i lepszej roli (po rusku: brusnika). Borówki (po rusku: zemlanika) — czerwone, mniejsze i delikatniejsze od jeżyn. Maliny i czerwone jagody. Lud je zna, wszystkie
zbiera, zaprawia lub znosi do miasta [...]

Share