• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Termy Warmińskie
    Termy Warmińskie
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Krótka historia pałacu w Smolajnach

wieża bramna

Oprac. Szymon Drej

Pałac biskupów warmińskich w Smolajnach


Smolajny (niem. Schmolainen) to wieś w dawnym komornictwie dobromiejskim. Została lokowana niezwykle wcześnie, jak na dominium warmińskie. Przywilej lokacyjny dla Smolajn wydał bowiem biskup warmiński Henryk Fleming już w roku 1290. Majątek, stanowiący wówczas dobra rycerskie na prawie chełmińskim, posiadał 32 łany ziemi . Kolejna wzmianka źródłowa na temat Smolajn pochodzi z 1303 roku. Od XV wieku Smolajny stanowiły własność biskupów warmińskich. Istniał tu wówczas duży, dochodowy folwark, w którym hodowano konie. Uległ on zupełnemu zniszczeniu podczas tzw. „wojny głodowej” (1414 rok), kiedy złupiły go wojska polsko – litewskie.

W początkach wojny trzynastoletniej (1454) zbuntowani mieszczanie dobromiejscy napadli na folwark, złupili go i zniszczyli. Napaść ta wymierzona była w biskupa Franciszka Kuchschmalza, stronnika Zakonu Krzyżackiego. Kolejnych zniszczeń doznały Smolajny w trakcie działań wojennych w czasie ostatniej wojny polsko – krzyżackiej (1519 – 1521), jak i w trakcie wojen szwedzkich. Ze względu jednak na duże znaczenie folwarku w Smolajnach dla finansów biskupów za każdym razem szybko odbudowywano zabudowania i sprowadzano nowych kolonistów. Znaczenie Smolajn stale rosło. W 1557 roku brat biskupa warmińskiego Stanisława Hozjusza - Jan przeniósł do istniejącego tu już wówczas pałacyku siedzibę komornictwa dobromiejskiego. W czasach baroku, kiedy coraz bardziej ceniono sobie wygodne i wystawne życie, majątek w Smolajnach, ze względu na swe piękne położenie i okolicę obfitującą w zwierzynę, zaczął pełnić funkcję nie tylko dochodowego folwarku. Od roku 1626 biskupi warmińscy mieli tu swą letnią rezydencję. Była to jedna z dwóch letnich rezydencji biskupów warmińskich. Druga z nich znajdowała się w Biskupiej Wsi (niem. Bischdorf), dzisiaj części Sątop-Samulewa. Obydwie wioski na letnie siedziby władców Warmii wybrał biskup Wacław Leszczyński.
Obecny pałac został wzniesiony przez przedostatniego polskiego biskupa warmińskiego przed zaborami – Adama Stanisława Grabowskiego. Budowę prowadzono w latach 1741 – 1746. Jest to prosty w swym barokowym pięknie budynek założony na rzucie prostokąta, dwukondygnacyjny, z ryzalitami na osi zarówno od strony frontowej, jak i ogrodowej. Ryzality zwieńczone są naczółkami, w których znajdują się herby biskupa Grabowskiego (Zbiświcz) ozdobione bogatym ornamentem roślinnym. Całość przekryta jest czterospadowym dachem. We wnętrzu pałacu zachowały się częściowo na parterze sklepienia kolebkowe, zaś w niektórych pomieszczeniach na piętrze sufity ozdobione fasetami i ornamentami sztukateryjnymi w formie rozet i wici roślinnej. W konstrukcji pałacu w Smolajnach da się zauważyć podobieństwo do oficyny na przedzamczu zamku lidzbarskiego, również wybudowanej przez bpa Grabowskiego, prawdopodobnie przez jednego architekta.
Oprócz pałacu na zlecenie biskupa w 1765 roku wybudowano tutaj okazałą i oryginalną wieżę bramną wraz z przylegającym do niej budynkiem bramnym. Sama wieża przekryta jest interesującym barokowym hełmem zwieńczonym latarnią. Do dziś zachował się również mur ogrodzeniowy oddzielający rezydencję od folwarku, który w późniejszym okresie przeważnie puszczano w dzierżawę.

Chociaż budowę obecnego pałacu przeprowadził biskup Grabowski, to jednak największa świetność smolajneńskiej rezydencji przypada na rządy jego następcy – ostatniego polskiego biskupa warmińskiego przed zaborami – Ignacego Krasickiego. To dzięki „księciu poetów” Smolajny zaczęły tętnić życiem. Krasicki, znany ze swego zamiłowania do ogrodów, przez cały swój okres panowania na Warmii (1767 – 1795) prowadził tu szeroko prace zmierzające do ukształtowania ogromnego założenia parkowego o układzie krajobrazowym w stylu ogrodów angielskich. Gdy po roku 1780-tym przestał opuszczać Warmię na dłużej, Smolajny stały się jego ulubionym miejscem spędzania czasu. To tu powstały najwybitniejsze dzieła Ignacego Krasickiego, jak chociażby „Święta miłości kochanej Ojczyzny”.
W celu odpowiedniego ukształtowania ogrodów w marcu 1781 roku zwrócił się z prośbą do króla Prus Fryderyka II o wydzierżawienie mu sąsiadującej z pałacem parceli. Król, mający słabość do Krasickiego, wyraził zgodę i w kwietniu 1782 roku biskup podpisał kontrakt na dzierżawę wieczystą 22 mórg i 32 włók miary magdeburskiej. Dzięki temu Krasicki mógł przystąpić do urzeczywistnienia swych planów. W kolejnych latach założył park krajobrazowy z rzadkimi roślinami i kwiatami, które kosztowały majątek. Rozebrał również kaplicę pałacową i oficynę, która psuła mu projekt założenia parkowego. Najlepiej o pracach przy parku w Smolajnach pisał sam Krasicki w liście z lipca 1784 roku, do swego przyjaciela hrabiego Lehndorffa, dziedzica Sztynortu:
Miejscowość ta, jak sadzę spodoba się Panu, lecz trzeba, byś wrócił do nas z jaskółkami, aby wziąć udział w wielkich naradach w sprawie dobrania roślin, promenad, świątyń, kiosków, mostów, grobli etc., które w tej miejscowości projektuję, żeby upodobnić ją najzupełniej do innych wiejskich rezydencji upiększonych według gustu angielskiego.
Biskup Krasicki, choć sam nie był wielkim miłośnikiem polowań, pilnował, by w Smolajnach była zawsze „zwierza moc okrutna”, jak pisał o tym do swego bratanka Ksawerego usiłując skłonić go do odwiedzenia Warmii. Krasicki zbudował tu nawet zwierzyniec i hodował jelenie. Okres, kiedy w pałacowych lasach urządzano liczne polowania przypomina po dziś niewielka oficyna położona w północnej części założenia pałacowego, zbudowana w II poł. XVIII wieku. Pełniła ona niegdyś funkcję dworku myśliwskiego.

Ślady dawnego założenia parkowego czytelne są wyraźnie po dziś dzień. Zachował się tutaj ciekawy, zróżnicowany gatunkowo starodrzew, staw, fragmenty grobli, skarpy i aleje. Obecnie całość zabytkowego założenia parkowego wynosi 8 ha, w tym część posiadająca cechy wyraźnej kompozycji – 5,3 ha.
W pierwszych latach po II wojnie światowej do Smolajn przyjeżdżali na wakacje studenci Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, którzy wznieśli we wsi drewnianą kaplicę. Następnie pałac i folwark został przejęty przez państwo. Utworzono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne, które w największym stopniu przyczyniło się do degradacji substancji zabytkowej założenia pałacowo – parkowego. Całkowicie zmieniono zabytkowy układ pomieszczeń zarówno w pałacu, jak i wieży bramnej, przystosowując budynki do nowych potrzeb. Od początku lat 70-tych w pałacu ma swoją siedzibę technikum rolnicze.

Share