• Dziedzictwo kultury i przyrody
    Dziedzictwo kultury i przyrody
  • Usługi turystyczne
    Usługi turystyczne
  • Turystyka aktywna
    Turystyka aktywna
  • Kultura
    Kultura
  • Sztuka
    Sztuka
  • Warmiński styl
    Warmiński styl
  • Przewodnik po Warmii
    Przewodnik po Warmii

Kościoły Warmii

Kościoły gotyckie, barokowe, neoklasycystyczne...

Czerwień gotyckiej cegły, kamienie polne i głazy fundamentów kościołów i zamków, wtopione w morenowe wzgórza i zieleń, są niezbywalnym i naturalnym krajobrazem dziedzictwa kultury Warmii. Kościoły Warmii są także utrwalonymi od wieków znakami jej przestrzeni duchowej. Odnajdując tożsamość Warmii i zbiorową pamięć pokoleń jej mieszkańców zawsze dotkniemy katolicyzmu jako symbolu historycznej i religijnej, duchowej odrębności tego kraju i ludzi. Odróżniał on przybyszów z chrześcijańskiej Europy od "pogańskich" Prusów w średniowieczu, trwał w Księstwie Biskupim otoczony protestanckim sąsiedztwem od czasów reformacji. Był podstawą autonomii Warmiaków, także polskiego sprzeciwu wobec germanizacji w XIX wieku, i przeszkodą w bezdyskusyjnym włączeniu Warmii w nacjonalistyczną ideę wschodniopruskości w XX wieku. Dziś wiele z kościołów, kapliczek wymaga troski konserwatorskiej, właśnie jako warunku zachowania dziedzictwa kulturowego i krajobrazu naturalnego Warmii.

Architektura Warmii rozpoczyna się od późnośredniowiecznego gotyku niemieckiego. Adaptowany na warmińską wieś w stylu surowym, prostym, jakby "ociężały", nazywany bywa gotykiem wiejskim. Pierwsze kościoły z XIV wieku w tym typie, zwane też "kościołami salowymi", budowano według jednego wzoru: bryła kościoła niezbyt wielka, z jednolitą przestrzenią wnętrza - prostokątną salą bez podziałów. Ściana prezbiterialna zawsze zwrócona jest na wschód. Nie budowano kościołów od razu z wieżami. Przystawiano je do bryły później ( tak jak w Olsztynie - ukończono ją dopiero w 1596 roku). Wiele wiejskich kościołów do dziś zadawala się wieżą drewnianą ( np. Nowe Kawkowo).

Kolonizacja południowej Warmii przypada na połowę XIV wieku. W latach 1343 - 1353 powstawał kościół Św. Jakuba w Olsztynie. W komornictwie olsztyńskim Kapituła wyznaczała uposażenie kościołów i proboszczów w aktach lokacyjnych wsi. Niektóre kościoły już istniały, inne były w trakcie budowy, inne zaplanowano. I tak zaplanowane powstawały w: 1345r.- Jonkowo (Jonkendorf), 1352r. Klewki, Gietrzwałd, 1358r Gryźliny, 1363r. Bartąg (pierwsza wzmianka w 1348r ), Sząbruk, Brąswałd, 1366r - Dywity (Diwitten), 1380r - Nowe Kawkowo (Neu Kockendorf).

Przyjęto, iż jeden kościół służył będzie mieszkańcom 2. wsi (wówczas zakładano średnią liczbę mieszkańców wsi na 300 osób). Kapituła nie planowała początkowo w aktach lokacyjnych budowy kościołów w innych wsiach komornictwa. Jednakże jeszcze w XV wieku konieczna była budowa kościołów w Purdzie Wielkiej, Klebarku Wielkim, Wrzesinie, Butrynach. Kościół w Gutkowie powstały w końcu wieku XV założony był jako filia olsztyńskiej parafii Św. Jakuba.

Najazdy Litwinów, wojny polsko - krzyżackie, wieków XIV , XV, XVI, pożary, dewastacje zatarły często pierwotny gotyk i wnętrza warmińskich, wiejskich kościołów. Szczególnie w wieku XIX, gdy zamożne chłopstwo warmińskie stać było na wsparcie rozbudowy, przebudowy kościołów. Dobudowywano do starych brył nawy boczne i podłużne (Sząbruk, Purda Wielka, Gietrzwałd, Bartąg) zmieniając kształt brył budowli i ich pierwotny charakter. Pojawiła się wówczas mieszanina stylu neoromańskigo i neogotyckiego (Brąswałd, Dywity). W Brąswałdzie witraże kościelne to wizerunki królów i świętych polskich - też symbol ówczesnej polityki społeczności płd Warmii.
Marian Juszczyński

ImageImage

Kościoły Warmii - Gmina Stawiguda

Gryźliny

ImageImageImage

Kościół parafialny Pierwotnie drewniany. Powstał w 1358 r. Obecny kościół p. w. św. Wawrzyńca i Nawiedzenia n. M. P. Zbudowany ok. 1573, a konsekrowany przez bpa Marcina Kromera w 1580. Wzniesiony z łamanych kamieni polnych, łączonych z cegłą w narożnikach, szczytach i fasadzie wsch. Dach dwuspadowy, kryty dachówką. Prezbiterium dobudowane na pocz. XX w. Od str. Zach. drewniana wieża z XVIII szalowana deskami, pokryta gontem. W ścianach wmurowane dwa młyńskie kamienie. Od str. Płn. Dobudowana w 1930 zakrystia, w miejsce poprzedniej, gotyckiej. Strop kościoła drewniany, kolebkowy. Wystrój wnętrza – barokowy. Ołtarz główny rzeźbiony w drewnie, 3-kondygnacyjny z ok. 1740 r. Z pierwotnego ołtarza pozostała wieńcząca rzeźba Michała Archanioła oraz św. Jana Nepomucena i bpa. Ołtarz boczny lewy z XVIII z obrazem olejnym św. Józefa z Dzieciątkiem i rzeźbą św. Andrzeja. Ołtarz boczny prawy z XVIII z obrazem św. Wawrzyńca. Ambona i obudowa organów – barokowe. Na balustradzie chóru muzycznego malowane płyciny o cechach ludowych z XVII, przedstawiające świętych: Franciszka, Rocha, Mikołaja, Kazimierza, Dawida, Cecylię, Rozalię, Apolonię, Marię Magdalenę i Barbarę. Zabytek II kl.

Czytaj więcej: Kościoły Warmii - Gmina Stawiguda

Kościoły Warmii - Gmina Świątki

Kwiecewo

ImageImage

Zespół kościoła parafialnego

Zespół kościoła parafialnego, położonego w centrum wsi. Centralnym obiektem zespołu jest kościół parafialny p.w. Św. Jakuba Apostoła, barokowy, orientalny, salowy na rzucie prostokąta z zakrystią od pn. i kruchtą od pd. Wzniesiony w 1692 – 1699 w miejsce starego z XIV. Wieża dobudowana w 1862. W nawie strop drewniany. W kruchcie i zakrystii sklepienie krzyżowe. Od wsch. szczyt wolutowy o falistej linii spływów, podzielony na trzy kondygnacje, ożywiony pilastrami. W najwyższej, zamkniętej półkolistym frontem arkada na sygnaturkę. W dwóch półkolistych hemisferycznych niszach figury M. Boskiej i św. Jana Boleściwych. Otwory okienne i wejściowe zamknięte łukami odcinkowymi. Portal z nawy do zakrystii z dwoma pilastrami i trójkątnym frontem, w którym kartusz z napisem dot. konsekracji kościoła i ołtarza głównego w 1699. Obecny ołtarz główny pochodzi z poł. XVIII. Obok kościoła- cmentarz czynny do dzisiaj oraz cztery kapliczki klasycystyczne z XIX, na rzucie prostokąta, murowane z czerwonej cegły z półkolistymi niszami. Całość otoczona ogrodzeniem z bramką z czerwonej cegły, wzniesione w XIX / XX. Obok d. organistówka, ob. Dom mieszkalny, klasycystyczna, z pocz. XIX, przebudowany w XX w.. Całość zespołu – zabytek.

Czytaj więcej: Kościoły Warmii - Gmina Świątki

Kościoły Warmii – Gmina Lidzbark Warmiński

Runowo

Kościół p.w. św. Apostołów Szymona i Judy

Jako wieś istniała już w 1347 roku. W 1359 roku lokacji Runowa dokonał biskup Styprock, nadając mu 90 łanów. W XV-XVI wieku zbudowano tu gotycki kościół, który spłonął w połowie XIX wieku. W 1580 roku był on kościołem parafialnym, a jego filią był kościół w Ignalinie. W 1597 roku sytuacja się zmieniła i kościół w Ignalinie stał się parafią, a Runowo jest filią. Kościół został powiększony i odbudowany w stylu neogotyckim w latach 1848 - 1852.

Runowo, Kościół p.w. św. Apostołów Szymona i Judy

Samodzielną parafią Runowo stało się w 1888 roku. Obecnie zachowany kościół jest gotycki, ale na skutek przebudów o częściowo zatraconych cechach stylowych. Kościół usytuowany jest w centrum wsi, dawniej otoczony obszernym cmentarzem, z którego zachowały się fragmenty. Granice założenia wytyczają osadzenia starodrzewu. Teren wokół kościoła ogrodzony jest murem. Mur wzniesiono z kamieni polnych, częściowo pokryty tynkiem. Kościół zbudowany jest z cegły, na fundamencie z kamienia polnego. Ołtarz główny pochodzi z 1772 roku autorstwa Andrzeja Schmidta. W kruchcie wieży znajduje się granitowa chrzcielnica. Szczyt wieży wieńczy chorągiewka z datą 1848. Oprócz tego w Runowie są dwie kapliczki przydrożne: z 1885 roku przy drodze do Bugów i neogotycka na Kolonii z końca XIX wieku.

Czytaj więcej: Kościoły Warmii – Gmina Lidzbark Warmiński